Nasze kujawsko-pomorskie

Na terenie województwa kujawsko-pomorskiego znajduje się wiele ciekawych obiektów architektury zabytkowej, które przetrwały mimo dziejowych burz. Warto wymienić tu zabudowania wiejskie powstające w okresie międzywojennym zwane poniatówkami. Są to niewielkie domy z podcieniami, drewniane, kryte najczęściej gontem. Powstawały one z inicjatywy ministra rolnictwa Poniatowskiego, który osiedlał na terenie województwa pomorskiego przybyszów z Polski południowo-wschodniej/ Projekt umożliwiał wznoszenie od podstaw domów mieszkalnych i gospodarczych przy wykorzystaniu niewielkich nakładów finansowych. Zespoły poniatówek zachowały się w okolicach Chełmna, Papowa Biskupiego, Kijewa Królewskiego, Łubianki czy Zegartowic. Dziedzictwem lokalnym jest także architektura drewniana, m.in. domów olęderskich, które można jeszcze zobaczyć na terenach leżących nad Wisłą w okolicy Grudziądza. Prawdziwą perełką jest tu chata w Chrystkowie. Kujawsko-pomorskie ugości też miłośników kolejek wąskotorowych. Zachowały się ślady torowisk oraz małe dworce, jak np. ten w Wąpielsku.

Zanikły już niemal całkowicie wiatraki, których skrzydła kręciły się na wietrze w wielu wioskach dzisiejszego województwa. O ich istnieniu informują głównie dawne mapy, zdjęcia (wiatrak w Chełmży) i zapisy archiwalne. Wznoszono najczęściej wiatraki typu holenderskiego, o murowanym korpusie lub drewniane tzw. koźlaki, które obracano do wiatru na specjalnej stopie. Tego rodzaju zabytki można jeszcze zobaczyć w lokalnych muzeach etnograficznych. Wiatrak ze Żnina trafił, np. do skansenu we Wdzydzach. Remontu dopomina się stojący w Bierzgłowie. Ze wsią związane są też nieliczne już kuźnie (Zelgno).

Do tej kategorii należy zaliczyć także zanikającą już niemal całkowicie architekturę ogrodową, w skład której wchodzą wodotryski, fontanny, rzeźby czy ławeczki ogrodowe jak słynna ławka Schillera w Toruniu, w parku miejskim na Bydgoskim Przedmieściu. Drugą grupą obiektów są liczne kapliczki, figurki i krzyże przydrożne, które zazwyczaj stanowią obiekty kultu religijnego pobożności ludowej. Zwracają uwagę oryginalną architekturą, czasem stosunkowo dobrą rzeźbą dewocyjną. Najczęściej ich historia jest nieznana szerszemu ogółowi. Dotyczy to ich dziejów, okoliczności fundacji czy wydarzeń z nimi związanych. Wiele kapliczek dekorowanych jest chorągiewkami z datami odnoszącymi się do okresu powojennego. Są to bowiem obiekty odbudowane zaraz po zakończeniu II wojny światowej, podczas której okupant systemowo niszczył je, wysadzając w je najczęściej w powietrze lub ostrzeliwując z broni palnej.

Piotr Birecki