Nasze kujawsko-pomorskie

Na obszarze województwa kujawsko-pomorskiego znajduje się wiele obiektów, które zostały uznane za zabytki techniki. Nie są one tylko pomnikiem dawnej aktywności gospodarczej, ale ludzkiej pomysłowości i przede wszystkim symbolem swoistej mocy twórczej. Są zapisem rozwoju gospodarczego regionu, szczególnie w dobie industrializacji przełomu XIX i XX wieku. Jeszcze niedawno obiekty te uważane były za małowartościowe, dziś dają możliwość zapoznania się z infrastrukturą przemysłową, która funkcjonowała 100 lat temu. Ma rację Aleksander Brückner definiując pojęcie zabytku jako „to co z dawnego bytu pozostało”. W przypadku zabytków techniki możemy je definiować jako materialny dokument dziedzictwa przemysłowego, źródło wiedzy historycznej, ekonomicznej czy technologicznej. Młyn, wiatrak, spichrz czy budynek dworcowy są świadectwem szeroko pojętej kultury technicznej będącej częścią dziedzictwa społeczności naszego regionu. Wśród miłośników tego typu obiektów znajdą się bez trudu tacy, dla których praca lokomobili, sapanie parowozu czy woda płynąca w starej pompie wodnej w wieży ciśnień stanowi źródło najwyższych estetycznych doznań. Ci, którzy odwiedzają i poznają dzieje zabytków techniki to prawdziwi industrialni turyści.

Obiekty znajdujące się na terenie województwa kujawsko-pomorskiego pozwalają na poznanie obiektów, które powstawały głównie pod zaborami jako cześć systemu gospodarczego zaboru pruskiego i rosyjskiego. Nie są to obiekty wielkiej industrializacji, takiej jaka miała miejsce na Śląsku czy w Łodzi, choć niektóre z nich są na pewno bardzo okazałe. Lokalne zabytki techniki związane są raczej z infrastrukturą transportową: kolejową i wodną oraz magazynowaniem i przetwarzaniem żywności. Do pierwszej grupy zaliczyć można dworce kolejowe m.in. w Brześciu Kujawskim, Brodnicy, Inowrocławiu, Toruniu Głównym czy Chełmży. Z nimi związane są mosty, np., kolejowy przez Wisłę w Toruniu i Bydgoszczy Fordonie z końca XIX wieku. Osobną grupę zabytków techniki stanowią kanały, akwedukty (Fojutowo), śluzy (Bydgoszcz) czy budowane przy ciekach wodnych młyny (Lęborg, Nietrzebnia, Wielgie, Chobielin). Z wodą związane są stacje wodociągowe (Grudziądz), zespół wodociągów (Toruń) i liczne wieże ciśnień wpisujące się w panoramy miast (Chełmno, Chełmża). Zachowały się szczęśliwe starsze zabytki techniki, w tym spichrze nadwiślańskie w Toruniu i Grudziądzu, ceglany most na Trynce w Grudziądzu z XIII/XIV wieku czy dźwig XV-wieczny wpisany w obwarowania Torunia. Niemal w każdej wsi czy majątku można odnaleźć młyny parowe, w których mielono zboże na lokalny rynek. Dziś, pozbawione najczęściej urządzeń technicznych, przypominają, jak ważną rolę pełniły w życiu lokalnej społeczności. Królują tu oczywiście, jako najokazalsze młyny Leopolda Rychtera w Toruniu, ale mniej okazalsze można odnaleźć w miejscowościach Otorowo, Kijewo Szlacheckie, Wąbrzeźno, Lembarg, Chobielin, Zaręba czy Kłóbka.

Warto zwracać uwagę na architekturę dworców kolejowych i to nie tylko tych dużych, ale przede wszystkim małych stacyjek kolejowych, gdzie niewielka poczekalnia i dom obsługi kolejowej tworzą zazwyczaj niezwykle malownicze założenia, wkomponowane w krajobraz, otoczone drzewostanem, który dodatkowo tworzy niepowtarzalny klimat małych stacyjek, pod które podjeżdżały kiedyś automobile dziedziców, a czasem ich powozy, chłopskie furmanki oraz przychodzili piesi by udać się pociągiem do najbliższego miasta. Czasem taka mała stacyjka stawała się bramą do wielkiego świata. Dziś zapomniana, czasem niewidoczna z okien pędzącego samochodu przypomina, jakim wydarzeniem było przybycie do małej wioski parowozu ciągnącego wagony osobowe lub towarowe.

Zabytkowe budynki infrastruktury technicznej to także lekcja stylów architektonicznych, najczęściej historyzmu czy głównie neogotyku wzbogacanego o elementy industrialne. Warto je utrwalać na fotografiach, albowiem często jako zdewastowane, opuszczone i bezużyteczne są rozbierane, by uzyskać cenną działkę czy materiał budowlany. Wkomponowane we współczesną architekturę, odnowione, nadają niepowtarzalny klimat całemu otoczeniu (adaptacja młyna we Włocławku).

Piotr Birecki