Nasze kujawsko-pomorskie

Czytelnik niniejszego portalu ma możliwość zapoznania się z podstawowymi wyznacznikami stylów artystycznych, z którymi może zetknąć się podczas zwiedzania zabytków leżących na terenie województwa kujawsko-pomorskiego. Z dumą można bowiem stwierdzić, że na jego terenie można spotkać obiekty powstałe we wszystkich stylach, jakie zanotowała historia sztuki polskiej. Często są to dzieła wybitne, które ,tak jak kościoły romańskie w Strzelnie czy gotyckie w Toruniu, są przykładami czystego stylu swej epoki. Warto poznać krótko historię ich powstania oraz główne cechy stylistyczne, co ułatwi samodzielne prawidłowe rozpoznanie zabytku i jego osadzenie w historii.

Każda epoka kulturalna ma bowiem cechy wystarczająco odrębne, by rozpoznać zmianę smaku i upodobań artystycznych. Zmiany łączą się ze zmianami politycznymi, kulturowymi oraz rozwojem cywilizacyjnym. W Polsce styl romański był stylem rodzącej się państwowości, stąd najwcześniejsze sakralne budowle związane są z ówczesnymi ośrodkami władzy. Sztuka gotycka objęła już cały obszar ówczesnej Rzeczypospolitej. Styl ten dominował również na Śląsku i w Państwie Zakonnym. Wznoszono nie tylko kościoły ale także i zamki, domy mieszkalne, kamienice oraz budynki municypalne. Gotyk był stylem popularnym, który panował jeszcze panował w Polsce, gdy na zachodzie Europy powstawały już znakomite dzieła renesansowe. Renesans przyjmował się powoli, a i to głównie na dworze Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta. Czasem był manifestacją polityczną jak, np. w Chełmnie, gdzie renesansowy ratusz stał się symbolem polskości w biskupim mieście. Podobnie bp. Piotr Kostka wybrał sobie styl renesansowy do wykonania nagrobka w katedrze chełmżyńskiej. W tym samym czasie miasta pruskie wybierały styl manierystyczny jako symbol swojej odrębności politycznej i religijnej. To nasycenie gotykiem i manieryzmem sprawiło, że barok przyjmował się w naszym regionie bardzo powoli. Związany był raczej z zakonami, kontrreformacją i kulturą sarmacką. W tym duchu barokizowano kościoły, usuwając w wielu wypadkach gotyckie wyposażenie.

Klasycyzm stał się stylem włościan, którzy z lubością wykorzystywali eleganckie, monumentalne formy wywodzące się do antyku. Nawiązywali w ten sposób także do stylu modnego w czasach ostatniego króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego. W XIX i na początku XX wieku nastała moda głównie na neostyle, w tym neorenesans włoski czy francuski. Pojawił się też neoklasycyzm. Oficjalnym stylem państwa pruskiego stał się neogotyk. W tym stylu wznoszono gmachy sądów, dworców kolejowych, kościołów, budynków użyteczności publicznej, jak szpitale czy szkoły, finansując inwestycje z kontrybucji wypłaconych przez Francję po przegranej wojnie 1870-1871 roku. W zaborze rosyjskim królował historyzm. Budynki zdobiono detalem wzorowanym na stylach poszczególnych epok. Do dziś wygląda imponująco architektura mieszkaniowa dużych miast województwa, wystarczy przypomnieć sobie choćby piękne kamienice budowane w II połowie XIX wieku w Bydgoszczy czy Toruniu. Na przełomie wieków pojawiła się secesja, której roślinne ornamenty można odnaleźć na niejednej fasadzie. 

W okresie międzywojennym na terenie dzisiejszego województwa kujawsko-pomorskiego powstało wiele nowoczesnych, modernistycznych budynków, wyraźnie wyodrębniających się wśród dawnej zabudowy. Podobnie rzecz ma się z późniejszą zabudową socrealistyczną, prowadzącą w stronę dominacji funkcjonalizmu nad formą. Czasy późniejsze to poszukiwanie nowych i różnorodnych rozwiązań architektonicznych, których zgłębienie wymaga odrębnych studiów. Obecnie wydaje się, że w architekturze tradycyjny styl dworkowy wygrywa z architekturą nowoczesną, choć i tej w naszym regionie nie brakuje.

Piotr Birecki