Nasze kujawsko-pomorskie

Barok w sztuce rozpoczął się wraz z kontrreformacją. Sobór trydencki ochoczo wykorzystał sztukę jako narzędzie propagandowe. Przystąpiono do usuwania kontrowersyjnych wyobrażeń malarskich, zaczęto tworzyć nowe. Pobudzano kult lokalnych świętych, rozbudowano liturgię. Przez Europę przetoczyły się zastępy ojców jezuitów, którzy zakładali kolegia, wznosili nowe kościoły i dbali o ich bogate malarskie wyposażenie. Kościół swą dekoracją miał wpływać na zmysły katolików, być przeciwieństwem skromniejszych lub surowych wnętrz protestanckich. Pobudzać zaczęto też pobożność ludową. Malowidła iluzjonistyczne (np. w Świętej Lipce) miały sprawić, że nad głowami wiernych miało otworzyć się niebo i mogli być oni świadkami triumfu Kościoła Katolickiego.

Barok (nazwa wywodzi się od słowa barocco, czyli nieregularny, lub baroque, czyli bogaty w ozdoby) trwał od końca XVI do połowy XVIII wieku. W epoce głęboka religijność przeplatała się egzystencjalnym niepokojem. Życie postrzegane było jako swoiste teatrum, a ludzie jako aktorzy na scenie. Sztuka stała się - w przeciwieństwie do renesansu - bardzo dynamiczna. Fasady, choć często monumentalne, sprawiały wrażenie ruchu. Często dekorowane były bogatym detalem architektonicznym oraz roślinnym (np. akantowym). Sztuka stała się także narzędziem obozu protestanckiego, który wykorzystywał ją m.in. do tworzenia obrazów o symbolicznym, moralizatorskim charakterze.

Architektura tworzyła tło do ceremonii kościelnych, uroczystych nabożeństw i procesji. Giacomo della Porta wzniósł kościół IL Gesù, który stał się wzorem dla licznych świątyń jezuickich budowanych na obszarze Europy. Rzym sam wysyłał architektów albo przyjmował do akceptacji wykreślone już projekty. Tak powstał m.in. kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie wznoszony niemal równolegle z IL Gesù.

Najważniejszymi architektami baroku włoskiego byli Gianlorenzo Bernini, Francesco Borromini oraz Carlo Rainaldi. Po zakończeniu wojny 30-letniej barok rozlał się na Czechy, Austrię, Śląsk, Bawarię, Saksonię i Prusy. W tym stylu powstał kościół Karola Boromeusza w Wiedniu i francuski Wersal. Barok objął też rzeźbę, w której szczyty artyzmu osiągnął Gianlorenzo Bernini, w Niemczech Egid Asam a w Polsce m.in. Andreas Schlüter. Szczególnym powodzeniem cieszyli się sztukatorzy, którzy tworzyli we wnętrzach liczne rzeźby i płaskorzeźby. W Polsce wzniesiono wiele znakomitych budowli barokowych. Przykładem jest choćby kościół w Krzeszowie, Fara poznańska, kościół w Gostyniu-Głogówku. W duchu barokowym przebudowano też Zamek Królewski w Warszawie i pobudowano zamek w dalekich Podhorcach.

W malarstwie tworzyli Caravaggio, Rubens czy Velazquez, Pozzo, a w obozie protestanckim Hals, Rembrandt czy Brouwer. W Polsce malarzami barokowymi byli Dolabella, Tretko, Palloni oraz J. Szymonowiecz-Siemiginowski.

W województwie kujawsko - pomorskim barok wypowiedział się nie tylko przez budynki - głównie zespoły klasztorne (np. zespół pokarmelicki w Kcyni, ojców oblatów w Markowicach, czy poreformacki na Podgórzu), kalwarie (Pakoska, w Wielu), kolegium jezuickie w Toruniu czy barokowe kamienice z kamienicą „Pod Gwiazdą” na czele - ale również poprzez bogate wyposażenie wnętrz. Większość kościołów gotyckich zyskała nowe ołtarze główne i boczne, belki tęczowe, feretrony, krucyfiksy, czasem polichromie. Do najciekawszych należą chyba mało znane szerszemu ogółowi "chińskie” freski w kościele w Zamartem. Barok trafił też do mniejszych kościołów, gdzie do dziś stanowi większą część ich wyposażenia. Do ołtarzy zamawiano nowe obrazy, często z wizerunkami Matki Boskiej, świętych lub ze scenami z życia Jezusa. Uwagę powinny zwrócić choćby obrazy „Zdjęcie z Krzyża” wzorowane na obrazie Piotra Rubensa wiszące w katedrze św. Janów w Toruniu i konkatedrze chełmżyńskiej. W wielu kościołach powstawały też epitafia, które zdobiły nie tylko rzeźby portretowe zmarłych, ale i portrety, które z racji tego, że wcześniej montowane były do trumny, zwane są trumiennymi.

Piotr Birecki