Nasze kujawsko-pomorskie

Zasięg cywilizacji zachodniej mierzy się występowaniem kościołów gotyckich. Przyjmuje się, że najbardziej wysuniętym na wschód kościołem zbudowanym w tym stylu jest kościół św. Anny w Wilnie. Budowle gotyckie znajdujące się na terenie województwa kujawsko-pomorskiego nie tylko należą do najcenniejszych obiektów budownictwa gotyckiego, ale reprezentują wszystkie cechy architektury gotyckiej, stanowiąc wręcz jej podręcznikowe przykłady. Ich poziom artystyczny świadczy jednak o głębokich związkach artystycznych z całą ówczesną Europą.

Gotyk narodził się we Francji, kiedy to opat Suger rozpoczął przebudowę chóru opactwa Saint-Denis pod Paryżem. Połączono tu w jedną całość najbardziej charakterystyczne elementy sztuki gotyckiej: łuk ostry, sklepienie krzyżowo-żebrowe i system przypór odciążających ściany. Miało to miejsce w połowie XII wieku. I choć styl ten postrzegany był przez renesansowych Włochów za barbarzyński styl Gotów – „grabarzy antyku”, panował w Europie od XII do XVI wieku. Z Francji, gdzie powstały imponujące kościoły w Paryżu, Reims, Chartres rozprzestrzenił się m.in. na obszary Anglii (Winchester, Ely, Wells), Niemiec (Marburg, Strasburg, Fryburg, Kolonia), Hiszpanii (Barcelona, Segowia), Polski (Toruń, Gdańsk, Kraków), Czech (Karlštejn, Praga) i Włoch (Mediolan, Wenecja)

Łuk ostry, sklepienie krzyżowo-żebrowe oraz system przypór odciążających pozwolił na wznoszenie strzelistych kościołów, których ściany nie miały już takiego znaczenia konstrukcyjnego jak w stylu romańskim. Dzięki temu duże partie ściany mogły wypełniać witraże oraz okrągłe okna doświetlające nawę główną, czyli rozety. Szkło wmontowywano w kamienne lub ceglane maswerki. Kościoły dekorowały liczne detale w postaci rzeźby portalowej, kapitelowej, fiale, czołganki i rozbudowane, bogato dekorowane szczyty. Kościoły wznoszono już nie tylko z kamienia, ale zaczęto budować je z cegły. Szczególnie widoczne jest to na północy Europy, gdzie używano czerwonej i glazurowanej na kolorowo cegły. Wznoszenie świątyni prowadził budowniczy-murator stojący na czele strzechy budowlanej.

Rozwijać się zaczęła także architektura świecka. Wnoszono okazałe ratusze, bramy, spichrze, kamienice, hale targowe i przede wszystkim zamki i wieże mieszkalne. Rozwinęła się nie tylko rzeźba architektoniczna, ale również rzeźba wolnostojąca w postaci figur osób boskich, grup ukrzyżowania czy np. przedstawień typu pietá. Wiele kościołów zyskało bogate dekoracje malarskie w postaci fresków, rozwinęło się także liczne malarstwo sztalugowe, książkowe, złotnictwo i rzemiosło artystyczne.

W Polsce gotyk został zapoczątkowany przez zakony franciszkański i dominikański w poł. XIII wieku (kościół św. Trójcy w Krakowie). Najwcześniejszą budowlą gotycką na ziemiach polskich jest kościół św. Jadwigi w Trzebnicy. Perłami gotyku polskiego są: kościół Mariacki w Krakowie, kościoły Poznania i Gdańska. Mówi się, że "kujawsko-pomorskie gotykiem stoi". Istotnie na terenie województwa znajduje się wiele zabytków pochodzących z tej epoki. Są to świątynie gotyckie Torunia, Bydgoszczy, Włocławka, Chełmna, Grudziądza, Chełmży, Brodnicy, liczne zamki, m.in. w Radzyniu Chełmińskim, Świeciu i Brodnicy oraz ratusze, np. w Toruniu i w Chełmnie (przebudowany w renesansie). W gotyku zbudowano wiele kamienic w takich miejcowości jak Toruń, Chełmno i Golub, które to miasta zachowały także średniowieczne układy urbanistyczne swoich centrów.

Prócz architektury w regionie rozwinęła się rzeźba architektoniczna (np. portal zamku krzyżackiego w Zamku Bierzgłowskim) i wolnostojąca (Piękna Madonna Toruńska). Toruń stał się w XV wieku centrum sztuki gotyckiej promieniującej na cały region. To tu, w warsztacie św. Wolfganga, powstawały przepiękne ołtarze zwane od ilości kwater poliptykami. W licznych warsztatach działali tak wybitni rzeźbiarze jak Wit Stwosz i Mistrz Paweł. Do przykładów malarstwa gotyckiego zalicza się także liczne iluminacje ksiąg liturgicznych czy freski w takich świątyniach jak kościół św. Jakuba, św. Janów czy Mariacki w Toruniu. Szczyt rozwoju osiągnęło też rzemiosło artystyczne, w tym złotnictwo na co przykładem są piękne, bogato dekorowane kielichy.

Piotr Birecki