Nasze kujawsko-pomorskie

regiony entograficzne kujawsko-pomorskie

Mapa regionów etnograficznych 1850-1950, oprac. Teresa Okoniewska i Artur Trapszyc, wyk. Katarzyna Rosik (z wykorzystaniem Cyfrowej Mapy Polski PKiSIG IGiPZ PAN). Mapa stworzona do wystawy Tajemnice codzienności. Kultura ludowa i jej pogranicza od Kujaw do Bałtyku (1850-1950) w Muzeum Etnograficznym w Toruniu.

Tożsamość regionalna jest jedną z wielu tożsamości, które posiada każdy z nas. Utożsamiać się możemy z narodem, krajem, grupą etnograficzną czy wspólnotą religijną. Każdy z nas ma także swoją identyfikację osobistą, prywatną, indywidualną. W takiej sytuacji tożsamość regionalna, czyli przywiązanie i identyfikowanie się z najbliższym otoczeniem i jego mieszkańcami jest jedną z wielu możliwych identyfikacji. Świadomość przywiązania do własnego terytorium z całym bogactwem dziedzictwa kulturowego jest wynikiem długotrwałych i złożonych procesów historycznych i społecznych.

Tożsamość regionalna jest zbiorową tożsamością kulturową opartą na tradycji i regułach, specyficznych regionalnych cechach społecznych i kulturowych. To zespół idei, poglądów, wyobrażeń, poczucie przynależności, identyfikacja. Dla wspólnot regionalnych charakterystyczny jest wysoki poziom integracji społecznej. Posiadają świadomość wspólnoty dziedzictwa kulturowego, dzięki czemu identyfikują się z miejscem oraz jego mieszkańcami.

Lokalne tożsamości kreują naszą codzienną rzeczywistość. Wspólnota regionalna jest miejscem tworzenia, gromadzenia, przetwarzania wielorakich wartości. Ważnym spoiwem regionu jest świadomość jego mieszkańców potrzeby kultywowania własnej tożsamości, regionalnego samookreślenia się, podtrzymywania więzi integrujących społeczność dzięki instytucjom i inicjatywom oddolnym. Społeczność lokalna to określenie zbiorowości lokalnej lub społeczności lokalnej, której ramy przestrzenne wyznacza wspólne terytorium.

O społeczności lokalnej mówimy wtedy, gdy interesująca nas grupa spełnia następujące kryteria: grupa zamieszkuje wspólne terytorium, członkowie danej społeczności wchodzą w interakcje społeczne, pomiędzy członkami społeczności istnieje trwała więź oraz podzielają oni wspólny system wartości i norm postępowania. Także funkcjonowanie w świadomości członków regionu poczucia odrębności w stosunku do innych społeczności lokalnych.

Zasadniczym warunkiem zachowania własnej kultury i jej trwania jest przekaz dziedzictwa kulturowego. Podstawą zachowania, funkcjonowania i rozwoju społeczności lokalnych i całych grup regionalnych jest wykorzystywanie oraz wzbagacenie wartości tkwiących we własnym środowisku. Polegać ono powinno na znajomości całego wachlarza dziedzictwa kulturowego własnego regionu.

Funkcjonowanie w regionalnych społecznościach lokalnych powinno opierać się na aktywności społecznej, czyli chęci uczestnictwa, a także na organizowaniu działań społecznych i kulturalnych, których treści adresowana są zarówno do członków danej grupy regionalnej, jak i do przedstawicieli grup zewnętrznych. Aktywność społeczna jest dobrowolnie przyjętym rodzajem zobowiązania, które zakłada aktywne włączanie się i uczestniczenie w życiu kulturalnym społeczności. Uczestniczenie w kulturze odnosi się do odbioru kultury, przyswajania jej treści oraz podlegania owym treściom.

Ważnym wymiarem wartości regionu i postawy regionalnej jest wspólnota. Dla konkretnej społeczności lokalnej może być ona naturalną alternatywą dla postaw uniformizmu i unifikacji kulturowej i społecznej.

Członkowstwo w Unii Europejskiej spowodowało nasilenie się tendencji poszukiwania wyróżników – osobliwości w lokalnych tradycjach regionalnych. I tak poszczególne województwa, regiony etnograficzne i społeczności lokalne ubiegają się o tzw. produkty regionalne, lolalne marki, które odwołując się do tradycji mogą liczyć na szeroką promocję, stać się czytelnym znakiem rozpoznawczym. W zglobalizowanym świecie wspólnych znaczeń, każda sfera kultury chce się w jakiś oryginalny sposób wyróżnić. Bardzo dobrze jest to widoczne na przykładzie promocji regionów – poszczególnych miast i miasteczek. To poszukiwanie znaczenia, wyróżnienia odbywa się przede wszystkim w oparciu o wysokie kompetencje kulturowe i znajomość historii i kultury własnego regionu.

Odtwarzanie, ale tym samym kreowanie nowych wzorców charakterystycznych dla kultury obszarów wiejskich, staje się sposobem na życie oraz formą utrzymywania się i zarabiania. Przykładem są inicjatywy podejmowane przez przedstawicieli różnych społeczności, tworzących ośrodki lokalnej wytwórczości ludowej, np. rzemiosła czy pielęgnujących i podtrzymujących lokalne tradycje. Inicjatywy podejmowane przez społeczności lokalne odwołują się najczęściej do elementów tradycyjnej kultury ludowej.

Uświadomienie sobie, czym jest dziedzictwo kulturowe własnego regionu, miasta, wsi stanowi punkt wyjścia do kultywowania, ożywiania czy reaktywowania lokalnych tradycji. Jednym ze sposobów na umiejętność dostrzegania wartości i potencjału w lokalnym dziedzictwie kulturowym jest realizowanie założeń edukacji regionalnej.

Justyna Słomska-Nowak