Nasze kujawsko-pomorskie

Gwara Borów Tucholskich (tucholska, borowiacka) jest gwarą przejściową między dialektem wielkopolskim i kaszubskim. Część dialektologów nie wyodrębnia osobnej gwary Borów Tucholskich, ponieważ brak w niej cech specyficznie tucholskich właściwych dla całego obszaru. Krzyżują się tu cechy językowe gwar sąsiednich: wielkopolskich, kociewskich, krajniackich.

Z dialektem wielkopolskim łączy je:

  • brak mazurzenia, czyli rozróżniane są spółgłoski: s, z, c, dz oraz sz, ż, cz, dż; np. żaba, nie zaba;
  • formy 1. os. l.mn. czasu teraźniejszego, przyszłego i przeszłego z końcówką -m, np. idziem, skoczym, robilim = idziemy, skoczymy, robiliśmy;
  • różne formy czasu przeszłego: żom zaparzyła, my deptali, bylim = zaparzyłam, deptaliśmy, byliśmy;
  • formy czasowników z końcówką -ta w 2. os. lmn., np. widzita, żeśta przyjechali, powiedzta, co byśta chcieli = widzicie, przyjechaliście, powiedzcie, co byście chcieli;
  • przymiotniki zakończone na -aty, np. liściaty = liściasty.

W gwarze tucholskiej są też cechy dialektów mazowieckich:

  • fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, czyli spółgłoska wygłosowa (końcowa) pierwszego wyrazu nie jest udźwięczniana pod wpływem drugiego wyrazu, np. morgof ni mosz = morgów nie masz;
  • formy czasowników bez kontrakcji, czyli z j między samogłoskami, np. stojeli = stali;
  • bezokolicznik na -ić zamiast -eć, np. siedzić = siedzieć.
  • stwardnienie miękkiego m’ w końcówce -ami, np. nogamy = nogami;
  • twarda wymowa k’, g’, np. kedyś = kiedyś;
  • pomieszanie i z y, np. sin = syn;
  • formy czasu przeszłego na -li z rzeczownikami niemęskoosobowymi, np. byli owoce = były owoce;
  • liczebnik dwa z rzeczownikami wszystkich rodzajów, np. dwa szkapy = dwie szkapy.

W gwarach tucholskich, jak w gwarach kaszubskich i kociewskich występuje pochylone a wymawiane jako o, np. wom = wam. Pod wpływem oddziaływania gwary kociewskiej, uważanej za bliższą językowi ogólnopolskiemu, rzadko już wymawia się a jako (jak w Wielkopolsce), np. działd = dziad.

Jak w większości gwar w dopełniaczu lmn. rzeczowników wszystkich rodzajów występuje końcówka -ów, np. gruszków, kozów = gruszek, kóz.

Słownictwo gwarowe często nie jest ograniczone do Borów Tucholskich, np. bulwy ‘ziemniaki’, czarne łebki ‘podgrzybki’, gzub ‘dziecko’, klumpy ‘drewniane buty’, kuch ‘placek drożdżowy’, dziołcha ‘dziewczyna’, tutka ‘torebka papierowa’, gapa ‘wrona’, szpek ‘słonina’. Słownictwo borowiackie ma sporo wyrazów wspólnych z Wielkopolską, Krajną, Kociewiem, zarówno rodzimych, np. brzad, sklep ‘piwnica’, jak i pożyczek niemieckich, np. maltych ‘obiad’, szur, knap ‘starszy chłopiec’, kartofelzupa ‘kartoflanka’.

Magdalena Ziółkowska