Nasze kujawsko-pomorskie

Kociewie to przykład regionu, którego nazwa nie nawiązuje do żadnej ze znanych jednostek terytorialnych i administracyjnych kraju. Etymologia nazwy określana jest więc jako ludowa. Przypuszcza się, że choronim „Kociewie” to swojego rodzaju opisanie krajobrazu z wieloma naturalnymi zagłębieniami terenu, bagiennymi kotlinami, których kształt przypomina kociołki. W literaturze znajdujemy sporo innych prób objaśnienia tego wyrazu, jak choćby wywodzenia go od słowa kucia, oznaczającego kurną chatę (bez komina). Żadna z tych teorii nie ma jak dotychczas mocy obowiązującej, dlatego najczęściej mówi się o niejasnym pochodzeniu nazwy regionu.

kociewie
Zakole Wisły w okolicach Nowego, Kociewie, fot. J. Oleksy, 1988

Kociewie zajmuje stosunkowo wąski pas Pomorza, przylegający do lewego brzegu Wisły, od ujścia Wdy po zakole Motławy w okolicach Tczewa. Granica wschodnia biegnie jeszcze dalej na północ wzdłuż Motławy, dochodząc nieco węższym klinem niemal do rzeki Raduni. Przez Wisłę region sąsiaduje z ziemią chełmińską, Powiślem i niewielkim fragmentem Żuław. Od północy styka się z Kaszubami, z którymi graniczy także od zachodu na odcinku między Radunią a Wierzycą. Granica biegnie dalej z północnego wschodu na południowy zachód ku Wdzie, a potem wzdłuż tej rzeki dociera z powrotem do Wisły. Warto podkreślić, że o ile ta ostatnia rzeka jest granicą linearną, to na Wdzie przybiera charakter płynny. Obszar Kociewia zazębia się tu z sąsiednimi Borami Tucholskimi, wielokrotnie przekraczając meandrującą rzekę i często dzieląc mieszkańców jednej miejscowości na Borowiaków i Kociewiaków. Na południu przechodzi na zachodni brzeg Wdy tuż za Świeciem, obejmując okolice nadwiślańskiego Gruczna. Równie nieostry charakter ma granica z Kaszubami i Żuławami. Powodem tego dość nieprecyzyjnie określonego zasięgu jest brak wielu odpowiednich wyznaczników kulturowych spośród których najważniejszym pozostaje dialekt.

Mieszkańcy Kociewia to wschodniopomorska grupa etniczna, wykształcona na skutek zmieszania się rodzimej ludności pomorskiej z falami osadniczymi przybyłymi tu z obszarów Kujaw i ziemi chełmińskiej. Wśród językoznawców panuje pogląd o pomostowej roli regionu, jako obszaru pośredniego między kontynentalną grupą mazowiecką i wielkopolską z jednej strony a kaszubską z drugiej. Dialekt kociewski ma charakter kontynentalny i zaliczany jest do gwar najbliższych gwarom ziemi chełmińskiej i gwarze kujawskiej.

Kociewie nie stanowi jednolitego obszaru, tak pod względem języka jak innych cech kulturowych. Różnice gwarowe szczególnie widoczne są na pograniczu kociewsko-kaszubskim oraz na południowym zachodzie regionu. Przykładem zachowawczej podgrupy przejściowej, stanowiącej ogniwo między Kociewiakami a Borowiakami są Lasacy, zajmujący lesiste obszary wzdłuż Wdy. Niejednolity obraz kultury ludowej Kociewia widać też w dziedzinie gospodarki. Bardzo wymowne może być tu porównanie sąsiadujących ze sobą Lasaków i Polan. Gospodarka pierwszych, zajmujących obszary puszczańskie, opierała się o przemysł drzewny i leśny. Mieszkający na równinnych terenach w okolicach Świecia Polanie, to przede wszystkim rolnicy.

We wczesnym średniowieczu region stanowił część Pomorza, suwerennego księstwa, okresowo związanego z Polską Piastów. Od 1308 r. był pod władzą państwa Zakonu Krzyżackiego, w latach 1466-1773 w prowincji Prusy Królewskie I Rzeczypospolitej. Po I rozbiorze Polski, aż do zakończenia I wojny światowej, znajdował się pod zaborem pruskim (prowincja Prusy Zachodnie). W latach międzywojennych był w województwie pomorskim II Rzeczypospolitej, a po II wojnie światowej w województwie bydgoskim i gdańskim. Od 1999 r. południowa część Kociewia leży w województwie kujawsko-pomorskim. Obszary północne (od miasta Nowego) to obszar województwa pomorskiego.

Do 1945 r. na terenie Kociewia mieszkała duża liczba ludności ewangelickiej narodowości niemieckiej i holenderskiej. Byli to głównie potomkowie olędrów, osadników sprowadzanych tu w celu zagospodarowania nieużytków. Zajmowali oni urodzajny pas Doliny Dolnej Wisły.

Zanik tradycyjnej kultury ludowej rozpoczął się na Kociewiu już w połowie XIX wieku. Wpłynęły na to przede wszystkim zmieniające się warunki ekonomiczne i cywilizacyjne, a szczególnie postęp techniczny w gospodarce rolnej. Duże znaczenie miał także przemysł, zalewający kociewską wieś swymi produktami i tym samym, podcinający korzenie wiejskiemu rzemiosłu. Osobny problem to polityka kolonizacyjna i narodowościowa państwa pruskiego, powodująca ogromne straty w kulturze polskiej.

O tradycyjnej kulturze ludowej na Kociewiu możemy dziś mówić tylko w sensie historycznym. Uprzemysłowienie kraju i procesy niwelacji kulturowej, które następowały przez cały wiek XX, spowodowały, że obraz regionu pod tym względem przedstawia się bardzo ubogo. Także poczucie odrębności grupowej, tak silne na sąsiednich Kaszubach i w Borach Tucholskich, notowane tu było o wiele rzadziej. Obecnie obserwujemy wzrastającą świadomość grupową Kociewiaków i odrodzenie się regionalizmu.

Artur Trapszyc