Nasze kujawsko-pomorskie

Przyczyną powstania gwar kociewskich były stałe związki Kociewia z Gdańskiem, dzięki którym docierała tu mowa centralnej Polski (kujawska, chełmińsko-dobrzyńska i mazowiecka), ciesząca się prestiżem.

Gwary kociewskie zaliczane są do dialektu wielkopolskiego, choć bardzo silne są ich związki a dialektem mazowieckim. Są to gwary przejściowe, bliskie gwarom chełmińsko-dobrzyńskim, kujawskim i malborskim. Wraz z gwarami malborskimi uznawane są za najmłodsze dialekty lądowe Pomorza Gdańskiego, czyli dialekty typowo polskie, nie pomorskie (jak kaszubskie).

Z dialektami wielkopolskimi łączy je:

  • brak mazurzenia, czyli rozróżnia się spółgłoski: s, z, c, dz oraz sz, ż, cz, dż, np. szyja, nie syja;
  • dźwięczne w po spółgłoskach bezdźwięcznych, np. chwila, nie chfila;
  • końcówka -ma w 1. os. l.mn. trybu rozkazującego (jak w Borach Tucholskich i części Kujaw), np. róbma = róbmy;
  • różne formy czasu przeszłego: żem robił, ja robił, robilim = robiłem, robiliśmy;
  • formy 1. os. lmn. czasu przeszłego, teraźniejszego i przyszłego z końcówką -m, np. idziem, przyjdziem = idziemy, przyjdziemy;
  • wspólne słownictwo, np. koryto ‘żłób’, szpice ‘szprychy’.

Do cech mazowieckich należą:

  • fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, czyli ostatnia spółgłoska pierwszego wyrazu nie jest udźwięczniana pod wpływem drugiego wyrazu, np. tak rano, nie tag rano;
  • wyparcie przyrostka w nazwach istot młodych przez -ak, np. cielak = cielę;
  • zmieszanie i z y, np. dim = dym;
  • liczebnik dwa z rzeczownikami wszystkich rodzajów, np. dwa kobiety;
  • wspólne słownictwo, np. chodaki ‘stare buty z odciętymi cholewami’, trzon ‘dno pieca chlebowego’.

Istnieją pewne cechy charakterystyczne dla gwar kociewskich:

  • brak a pochylonego, czyli wymowa np. ja, trawa, nie jo, trowa, co wyróżnia gwary kociewskie spośród innych gwar północnopolskich i zbliża je do języka ogólnopolskiego;
  • uproszczenie odmian wyrazów; pod tym względem gwary kociewskie wraz z malborskimi są zaliczane do najbardziej nowatorskich:
    • końcówka -óm w 1. os. lp. czasu przeszłego, np. byłóm = byłem;
    • formy 3. os. lmn. czasu przeszłego na -eli, np. greli = grali;
    • w czasie teraźniejszym usuwane są oboczności e:o, r:rz, np. ja bierze, nie ja biorę (tak też w gwarach malborskich i kaszubskich).

Nieliczne są wyrazy specyficznie kociewskie, np. buś ‘dziadek’, gałka ‘źrenica’, klep ‘bijak przy cepie’, kraty ‘sztachety’, prędki ‘wczesny’.

Gwary kociewskie były pod silnym wpływem języka niemieckiego, dlatego wiele jest nich germanizmów, np. blutka ‘kiełbasa z krwi’, leberka ‘wątrobianka’, muszkibada ‘cukier’, cuk, bana ‘pociąg’, szychta ‘warstwa snopów’, munia ‘pysk krowy’.

Magdalena Ziółkowska