Nasze kujawsko-pomorskie

sztuka

Kogut, wyk. Jan Giełdon, Damaszka, 1988, fot. A. Jarysz

Świadectwem sztuki i estetyki ludowej Kociewia są charakterystyczne elementy zabudowy drewnianej wsi oraz artefakty z takich dziedzin jak malarstwo, rzeźba, hafciarstwo, plecionkarstwo, garncarstwo, tkactwo, kowalstwo, wycinankarstwo. Dawne wartości kociewskiej kultury i sztuki ludowej można odtworzyć, z zachowanych przykładów rzeźby sakralnej. Relikty tej twórczości pochodzą głównie z XIX i początku XX w. Rzeźba figuralna występuje na Kociewiu na Bożych Mękach – przydrożnych krzyżach oraz kapliczkach. Występują one na skrzyżowaniach dróg, u ich wylotu lub w miejscach upamiętniających jakieś wydarzenie. Na krzyżach zawieszona jest postać Ukrzyżowanego, często osłonięta półkolistym daszkiem, z blachy lub drewna. W gwarze kociewskiej rzeźby świątków nazywane są osóbkami. W kapliczkach stawiano figury drewniane, odlewy gipsowe przedstawiające Madonnę, św. Jana Nepomucena, św. Rocha oraz Pietę. Krzyże przydrożne oraz kapliczki, podczas drugiej wojny światowej były niszczone przez okupanta. Ze względu jednak na to, że wiele osób decydowało się na ukrycie rzeźb, współcześnie można spotkać na nowych krzyżach przydrożnych i kapliczkach, XIX-wieczne rzeźby kultowe. Wizerunki Ukrzyżowanego były wykonywane przeważnie przez anonimowych twórców wywodzących się spośród uzdolnionych rzemieślników, zajmujących się stolarstwem, kołodziejstwem i ciesiołką. Charakteryzują się one silną ekspresją i wskazują na artystyczną dojrzałość rzeźbiarzy.

Na sprzętach domowych w kociewskich izbach, pod wpływem upodobań estetycznych, często pojawiało się malarstwo dekoratywne. Można tu wymienić malowidła na skrzyniach wiannych oraz szafach i kredensach. Najczęściej wykorzystywano ornamentykę roślinną z motywem tulipana, kolistymi różami i pąkami kwiatów. Malowano je zazwyczaj na kolor niebieski lub czerwonobrunatny. Do celów dekoracyjnych wykorzystywano naturalne tworzywa, np. gęsie pióra. Wykonywano z nich kwiaty, które przypominały piwonie. Pióra były intensywnie barwione na kolor czerwony, pomarańczowy, żółty i fioletowy. Bukiety piór umieszczone w zielonych butelkach zdobiły izby lub stawiano je obok figur kultowych. We wnętrzach kociewskich chat wieszano w rzędzie obrazy świętych, których bogata kolorystyka kontrastowała z bielonymi ścianami. Chętnie również zaopatrywano się na odpustach i jarmarkach w oleodruki. Na Kociewiu występowały również obrazy malowane na szkle.

Różnego rodzaju gliniane naczynia były nie tylko użyteczne, ale także dzięki starannemu wykonaniu i zdobnictwu, stanowiły ważny element dekoracyjny w kociewskich izbach. Stosowano barwne polewy w odcieniach brązu, zieleni lub czarne. Na naczyniach przeważały skromne ornamenty geometryczne oraz stylizowane kwiaty.

Aleksandra Jarysz