Nasze kujawsko-pomorskie

Pod względem geograficznym Krajna to region leżący na terenie Pomorza. W etnografii określana jest jako północna część Wielkopolski, co wypływa z wielu cech kulturowych, które łączą ją z tym zachodnim regionem Polski. Również z punktu widzenia historii Krajnę najczęściej zalicza się do Wielkopolski. Przyczyną takiego ujęcia jest długa, bo sięgająca XIV w., przynależność polityczna regionu do wymienionej dzielnicy państwa polskiego, a ściślej do województwa kaliskiego, a później (od r. 1768) do gnieźnieńskiego. Wcześniej polityczne związki Krajny z Polską były krótkotrwałe. W pierwszych wiekach średniowiecza zajmowany przez nią obszar stanowił bowiem część etnicznego i politycznie autonomicznego Pomorza.

krajna
Dom drewniany z I poł. XIX w, Pęperzyn, Krajna, fot. Zdzisław Zgierun, 1965 (pow. Sępólno Krajeńskie)

Nazwa Krajny odnosi się więc do jej położenia w stosunku do terytorium państwa Piastów określając skrajne (nadgraniczne) miejsce regionu na średniowiecznej mapie Polski. Podobne miano nadawano w tamtym czasie również dzielnicom, które sąsiadowały z innymi państwami czy plemionami, np. graniczące z Prusami ziemia chełmińska i dobrzyńska. Spośród regionów leżących na rubieżach dawnej Polski jedynie Krajna właściwa w nazwie swej zatrzymała ten historyczny fragment geografii politycznej kraju.

W okresie rozbiorowym region znalazł się pod zaborem pruskim, częściowo w prowincji Prusy Zachodnie i w Prusach Południowych. Po I wojnie światowej Krajna została podzielona między Niemcy a Polskę. Część zachodnia, tzw. Krajna Złotowska, przypadła Niemcom. Krajna Nakielska wróciła do Polski i weszła najpierw częściowo do województwa poznańskiego i pomorskiego. Po II wojnie światowej region znalazł się w województwie bydgoskim (do 1950 r. pomorskim). W latach 1975-1998 był w województwach pilskim i bydgoskim, a obecnie jest w kujawsko-pomorskim i częściowo w wielkopolskim.

Na południu obszar Krajny wyznacza bieg Noteci na odcinku od ujścia Gwdy do ujścia Gąsawy (do czasu regulacji Noteci i melioracji przylegających do niej mokradeł, rzeka ta stanowiła naturalną granicę oddzielającą dawne Pomorze od Wielkopolski). Wschodnia granica z Borami Tucholskimi opiera się o dolny bieg Brdy, po Bydgoszcz. Dopiero na wysokości Koronowa obszar regionu cofa się nieznacznie w kierunku zachodnim dochodząc do rzeki Kamionki. Wzdłuż niej biegnie granica północna, najpierw z Borami, a dalej na zachód z Kosznajderią i Kaszubami. Na zachodzie granicą jest wpadająca do Noteci, Gwda.

Krajna stanowiła przez wieki rubież etniczną kultury polskiej i długo funkcjonowała poza państwem polskim. W latach 1773-1920, znajdując się w strukturach Królestwa Prus i Cesarstwa Niemieckiego (od 1871 r.), podlegała przemożnemu wpływowi kultury niemieckiej, szybko docierały tu zdobycze cywilizacyjne. Postęp często łączył się jednak z poważnymi stratami dla języka i kultury polskiej. Zmieniała się wieś, jej rozplanowanie i zabudowa, następowała mechanizacja rolnictwa, rozwijał się przemysł rolny i spożywczy (cukrownictwo, mleczarstwo, gorzelnictwo). Na wielką skalę przeprowadzano komasację i meliorację gruntów. Na pozyskanych terenach zakładano wsie, do których sprowadzano osadników z Niemiec. W połączeniu z antypolską polityką narodowościową państwa, szczególnie agresywną na przełomie XIX i XX w., doprowadziło to do sytuacji, w której ludność niemiecka na wielu obszarach stanowiła znaczącą większość. Do najbardziej zgermanizowanych należały tereny nadnoteckie oraz okolice Bydgoszczy. Równocześnie były to tereny najlepiej zagospodarowane, choćby ze względu na drogę wodną, prowadzącą z Bydgoszczy - przez Kanał Bydgoski, Noteć, Wartę i Odrę - do Berlina.

Postęp wkraczał również na wieś polską. Artykuły przemysłowe zastępowały narzędzia rolnicze, sprzęty gospodarstwa domowego czy odzież, wcześniej wytwarzane samodzielnie lub przez wiejskich rzemieślników. Efektem tego było szybkie zanikanie rękodzieła ludowego, wielu tradycyjnych rzemiosł oraz stroju regionalnego. Mimo to świadomość narodowa mieszkańców Krajny oraz polska kultura ludowa, utrzymały się. Ta ostatnia już pod koniec XIX wieku zatraciła jednak wiele wyróżniających ją cech. Również regionalne samookreślenie ludności i świadomość grupowa Krajniaków, nie była tak mocna jak w innych regionach Polski.

Artur Trapszyc