Nasze kujawsko-pomorskie

budownictwo

Dźwierżno, zagroda z XVIII w., pierwotnie w układzie czworobocznym, z podcieniem szczytowym części mieszkalnej.
Obecnie przeniesiona do Parku Etnograficznego w Osieku nad Notecią. fot. M. Prarat

Region Krajna położony jest na pograniczu województw wielkopolskiego i kujawsko-pomorskiego. Niestety drewniana architektura chłopska z XVIII i XIX w. zachowana jest tu jedynie w pojedynczych przykładach. Dzięki źródłom pisanym możemy jednak bliżej przyjrzeć się rozwiązaniom stosowanym w XVII w., których już dziś nie spotkamy w terenie.

Posłużymy się tu przykładem zagród z klucza wsi runowskich niedaleko Nakła nad Notecią (il.1). Były to budynki wąskofrontowe, a więc z wejściem w ścianie szczytowej. Dodatkowo posiadały podcienia szczytowe wsparte na trzech słupach. Wejście prowadziło do sieni. Dalej izby i komory, bez dodatkowych pomieszczeń bocznych. Miała więc ona układ jednotraktowy. Budynki te stawiano w konstrukcji szkieletowej, gdzie pola pomiędzy słupami i ryglami wypełniano gliną z sieczką, tzw. pecą. Zdarzało się również, że izbę budowano w konstrukcji sumikowo-łątkowej, gdzie ściany tworzyły poziome bale (sumiki) łączone w narożach słupami (łątkami). Co ważne, zabudowa tych wsi kierowana była przez wielką własność ziemską, przy udziale wykwalifikowanych, nierzadko miejskich cieśli. Możemy stwierdzić zatem, że w okresie tym popularne były budynki w konstrukcji szkieletowej z podcieniem szczytowym od strony ulicy.

Zagrody krajeńskie z XVIII i XIX w. możemy już opisać na podstawie, co prawda nielicznych, ale zachowanych jeszcze przykładów. Do takich należy dom ze Świętej z końca XVIII w. Budynek ten postawiony w konstrukcji szkieletowej posiada podcień narożny. Innym bardzo cennym przykładem jest zagroda z Dźwierszna, również z XVIII w. (il. 2) Obecnie znajduje się w Parku Etnograficznym w Osieku nad Notecią. Zbudowana w znacznie mniej popularnej na tym terenie konstrukcji wieńcowej była pierwotnie przykładem zagrody czworobocznej z wewnętrznym dziedzińcem. Posiada podcień w szczycie części mieszkalnej, składający się z czterech słupów. Pod kątem prostym dostawiona jest do niej obora. Z obiema częściami pierwotnie łączyły się stodoły, tworząc kolejne dwa skrzydła.

W XIX w. w obrazie wsi dominuje już dom szerokofrontowy, z wejściem w ścianie wzdłużnej i większą ilością pomieszczeń w układzie dwutraktowym. W dalszym ciągu popularny był typ z osobnymi budynkami gospodarczymi, tj. oborą i stodołą. Budynki w okresie tym stawiano jeszcze w konstrukcji szkieletowej, wypełnianej cegłą lub pecą. Bliżej XX w. coraz bardziej popularne stały się stypizowane w formie budynki murowane z cegły stawiane według ogólnodostępnych wzorników. Dziś zdecydowanie dominują one w krajobrazie Krajny, stanowiąc ważny, w pełni zabytkowy, przykład rozwoju zunifikowanych wzorców stosowanych pod zaborem pruskim.

Maciej Prarat