Nasze kujawsko-pomorskie

Gwary krajeńskie (krajniackie) należą do dialektów wielkopolskich. Są dość silnie zróżnicowane, jedne bardziej nawiązują do gwar Wielkopolski, inne do gwar północnopolskich.

Cechy wielkopolskie:

  • brak mazurzenia, czyli rozróżnianie spółgłosek sz, ż, cz, dż i s, z, c, dz, np. czerwone, nie cerwone;
  • dyftongiczna (dwuelementowa) wymowa y, np. leżyj, dyjm, myj = leży, dym, my;
  • oboczność –ew/-ow, po spółgłoskach miękkich występuje -ew, po twardych -ow, np. koniewi, ale chłopowi;
  • zachowanie dźwięczności w po spółgłoskach bezdźwięcznych, np. swojej, świciło;
  • wymowa ą jako u, zaś ę jako y, np. np. rynka, zump = ręka, ząb;
  • ę w wygłosie (na końcu wyrazu) traci nosowość na południu Krajny, np. widze, robie = widzę, robię;
  • na południu Krajny -ą w wygłosie wymawiane jest jako -um, np. drogum = drogą;
  • zamiana j przez ń w niektórych formach czasowników, np. wyńde, dońde, przeńde = wyjdę, dojdę, przejdę.

Cechy dialektów kaszubskich:

  • zmiana miękkich k’, g’ na miękkie cz, dż lub ć, dź, np. cij, nodzi = kij, nogi.

Cechy ogólnie północnopolskie (pomorskie i mazowieckie):

  • zmieszanie i z y, np. ribi, dim = ryby, dym;
  • fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, czyli spółgłoska wygłosowa (końcowa) pierwszego wyrazu nie jest udźwięczniana pod wpływem drugiego wyrazu np. sat rośnie; choć na południu Krajny jest fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca (cecha wielkopolska);
  • wymowa ę i grupy eN (e + n, ń, m, m’) jako a nosowe, np. ciamno, gąś = ciemno, gęś;
  • formy z zanikiem tzw. ruchomego e, np. krawc, snopk = krawiec, snopek;
  • liczebnik dwa z rzeczownikami wszystkich rodzajów, np. dwa kozi, dwa kuri = dwie kozy, dwie kury;
  • wymowa typu sieli, leli = siali, lali;
  • przejście nagłosowego (początkowego) ra- w re-, np. reno = rano;
  • zastępowanie sufiksu bezokolicznika - przez -na wschodzie Krajny, np. widzić = widzieć.

Cechy o szerokim, nieograniczonym do Krajny czy nawet do Wielkopolski, zasięgu:

  • dualna końcówka w narzędniku lmn. rzeczownika ręka: rencoma, rencami, renkoma;
  • końcówka -e w dopełniaczu lp. rzeczowników żeńskich miękkotematowych zakończonych na -a, np. ze studnie = ze studni;
  • północny obszar Krajny cechuje zanik odmiany liczebników głównych (5-10): ot sześ lat = od sześciu lat;
  • usunięcie przyrostka -uję, -ować, -ywać w formach czasowników wielokrotnych, np., kupać, zdejmać, znajdać = kupować, zdejmować, znajdywać.

Słownictwo gwarowe, np. balbierz ‘fryzjer’, bakalarz ‘nauczyciel’, szruber ‘ostra szczotka do czyszczenia’, płudry ‘spodnie’, nudle ‘makaron’, flyndze ‘placki ziemniaczane’, zakietować ‘zamknąć’, glazejki ‘skórzane rękawiczki’, leberka ‘wątrobianka’, mojska ‘zupa mleczna’.

Magdalena Ziółkowska