Nasze kujawsko-pomorskie

Charakterystyczną cechą Krajny, co wynika z silnych procesów germanizacyjnych w czasie zaborów, było silne przywiązanie do rodzimych tradycji i ogólnie pojmowanej kultury. Ten proces szczególnie żywy był na ziemi złotowskiej. W plastyce ludowej Krajny można odnaleźć wpływy Kujaw oraz Kaszub i Pałuk. W krajobrazie tego regionu nieodłącznym elementem są kapliczki oraz krzyże przydrożne. Oswajały one miejsca, które z jakiś przyczyn postrzegane były jako niebezpieczne, w których były złe moce. Po uwłaszczeniu wyraźnie wzrosła liczba fundowanych kapliczek i krzyży, stawianych dla upamiętnienia wyzwolenia z poddaństwa, które miały chronić daną wieś czy rodzinę. Zachowane do naszych czasów kapliczki na Krajnie są w większości murowane. Znajdują się w nich pojedyncze figury, stojące we wnęce kapliczki lub też na cokole. Najczęściej są to przedstawienia Matki Bożej i Jezusa Chrystusa. Wśród postaci świętych można wymienić Wawrzyńca, Jana Nepomucena, Floriana, Franciszka, Józefa. Na Krajnie występują również krzyże choleryczne ustawiane w miejscu pochówku ofiar cholery. Chałupy na Krajnie wyróżniały się wysokim poziomem zdobnictwa. Motywami geometrycznymi, roślinnymi lub zwierzęcymi zdobiono m.in. ściany, szczyty, drzwi, okiennice oraz podcienie.

Wystrój w chałupie krajeńskiej w izbie dużej, czyli reprezentacyjnej i odświętnej, wyróżniał się pod względem dekoracyjności. Znajdowały się tutaj obrazy z wizerunkami świętych, malowane we wzory kwiatowe skrzynie wianne. Pod koniec XIX w. miejsce skrzyń wiannych zajęły szafy i szyfoniery. W kuchni stał miśnik, czyli ludowy kredens, który również pełnił funkcję dekoracyjną. Ustawiano na nim m.in. malowane misy i talerze. Do półek kredensów dla ozdoby przyczepiano paski koronki lub wyszywanego płótna. Dekoracyjność izby świadczyła o zamożności gospodarzy. Na pocz. XX w. w oknach wieszano firanki z papieru. Zdobiono również rytem ornamentowym drobne przedmioty użytku codziennego jak łyżki, łyżniki, foremki do masła oraz do wypiekania pierników, ramy do obrazów. Na komodzie urządzany był „święty kąt”, ze świętą figurą i bibułkowymi bukietami. Nad nim zawieszano słomianego pająka zdobionego niekiedy bibułą.

Na Krajnie bardzo ważną dziedziną sztuki ludowej była rzeźba. Najczęstszym tematem podejmowanym przez rzeźbiarzy były przedstawienia świętych, pełniące głównie rolę kultową oraz magiczną. Na sztukę miała wpływ również lokalna obrzędowość. Stąd też poprzez zwyczaje adwentowe rozwinęła się plastyka obrzędowa, czyli wytwórczość masek i elementów stroju i wyposażenia dla przebierańców. Wśród rzeźbiarzy popularnym wytworem były drewniane ptaszki, które pełniły zarówno rolę zabawek i były również ozdobą.

Aleksandra Jarysz