Nasze kujawsko-pomorskie

Kujawy to region etnograficzny terytorialnie nawiązujący do Kujaw historycznych, jednej z ważniejszych dzielnic i księstw średniowiecznej Polski. Do rozbiorów Rzeczypospolitej były to tereny województwa brzeskiego, po unii lubelskiej nazwanego brzeskokujawskim oraz częściowo województwa inowrocławskiego.

kujawy
Zagroda kujawska z lat 20. XX w., Zakrzewo, Kujawy, fot. Maria Znamierowski-Prüfferowa, 1952

Od północnego wschodu obszar ten opiera się o lewy brzeg Wisły mierzony od ujścia rzeki Skrwy po ujście Brdy. Granicę północną niektórzy badacze wytyczają jeszcze dalej, aż po Koronowo i dolny odcinek Wdy, odnosząc się bardziej do terenu dawnego województwa inowrocławskiego. W sensie etnograficznym, zwłaszcza w obliczu zmian kulturowych, które dokonały się w wieku XIX i XX, zasięg północny regionu należy oprzeć o Brdę po Bydgoszcz. Na zachodzie wyznacza go linia Noteci, powyżej ujścia rzeki Gąsawki po Pakość, a dalej bieg Noteci Zachodniej przez Jeziora Pakoskie po Jezioro Kamienieckie. Granica południowa to krzywa biegnąca od Jeziora Kamienieckiego przez pasmo jezior Ostrowickiego i Kownackiego do Skulska i dalej do Noteci Wschodniej. Wzdłuż niej prowadzi do miejscowości Przedecz, a potem osiąga linię Skrwy Lewej, biegiem której spotyka się z granicą wschodnią na Wiśle.

Kujawy sąsiadują na południu z Mazowszem, od północnego wschodu z ziemią dobrzyńską i ziemią chełmińską, od zachodu z Pałukami i Wielkopolską, a od północy z Krajną i Borami Tucholskimi. Ta ostatnia granica, zazębiająca się z obszarami regionów przylegających w tym miejscu, jest wyjątkowo nieostra i najbardziej kontrowersyjna. Wiązać to należy m.in. z intensywnym osadnictwem niemieckim, które zaczęło się tu już pod koniec XVIII w., procesami unifikacji kulturowej, a więc zacieraniem się różnic kulturowych między nimi.

Kujawy należą do najbardziej wyrazistych i jednocześnie najbardziej tradycyjnych regionów Polski. Posiadają charakterystyczne budownictwo, strój, gwarę, zwyczaje i obrzędy. Nie oznacza to jednak, że są kulturowo jednolite. Ich zróżnicowanie wyraża się choćby w wyodrębnionych subregionach, w których manifestuje się lokalność i specyfika danego obszaru.

Najogólniejszym podziałem Kujaw jest ich rozbicie na Kujawy zachodnie, zwane też czarnymi, i na Kujawy wschodnie określane mianem białych. W przybliżeniu podział ten nawiązuje do średniowiecznej mapy dzielnicy, w której funkcjonowały dwa księstwa, inowrocławskie i brzeskokujawskie (potem przekształcone w województwa). Od 1815 r. zachodnia część Kujaw dostała się pod panowanie pruskie, a wschodnia weszła w skład Królestwa Kongresowego, zależnego od Rosji. Od tego czasu można mówić o coraz większym zróżnicowaniu regionu, przede wszystkim pod względem cywilizacyjnym. Postęp techniczny oraz porządek prawny na terenie zaboru pruskiego, przy jednoczesnej polityce narodowościowej państwa, doprowadził do wielu zmian i w konsekwencji do zubożenia kultury ludowej. W zaborze rosyjskim natomiast procesy te występowały dłużej, co pozwoliło przetrwać wielu elementom miejscowej kultury, m.in. charakterystycznym strojom, wierzeniom czy obrzędom.

Inne subregiony Kujaw to Kujawy borowe, leśne, garbate, zagoplańskie i nadwiślańskie. Ich nazwy podkreślają specyfikę wyznaczonych obszarów, wynikającą z położenia, krajobrazu czy szaty roślinnej. To z kolei determinowało zajęcia gospodarcze ludności oraz ich kulturę. Subregion nadwiślański charakteryzował się np. bardzo dużym odsetkiem ludności niemieckojęzycznej wyznania ewangelickiego. Na wysokim poziomie stała tu gospodarka rolna, uprawiana na bardzo dobrych glebach. Układ zagród i budownictwo osadników nadwiślańskich wyróżniały się pod tym względem od innych obszarów. Kontrast w stosunku do wspomnianego subregionu stanowiły Kujawy borowe z przeważającą ludnością polską i bardzo dużym znaczeniem gospodarki leśnej.

Kujawy do dziś zachowały wiele tradycyjnych elementów kultury ludowej. Na szczególną uwagę zasługuje tu silna świadomość odrębności grupowej, obserwowana wciąż wśród mieszkańców regionu.

Artur Trapszyc