Nasze kujawsko-pomorskie

budownictwo

Chałupa z Zalesia z poł. XIX w., gm. Chodecz, pow. Włocławek
w Kujawsko-Dobrzyńskim Parku Etnograficznym w Kłóbce, fot. Ewa Tyczyńska, 2009 r.

Kujawy były regionem bardzo zróżnicowanym pod względem wykorzystywania surowca budowlanego. W części, która znajdowała się pod zaborem pruskim, skutkiem nakazów administracyjnych, materiałem budowlanym najczęściej stosowanym stała się cegła palona. Na przestrzeni XIX w. systematycznie wyparła ona drewno. Najczęściej murowano z cegły ściany budynków mieszkalnych. Z drewna budowano stodoły i spichlerze, w uboższych gospodarstwach zaś budynek inwentarski wznoszono z gliny, tzw. pecy. Na terenie zaboru rosyjskiego, dominowały nadal drewniane chałupy i stodoły. Chałupy miąły najczęściej konstrukcję węgłową, zdecydowanie rzadziej konstrukcję sumikowo-łątkową. Przy budowie stodół w północno-zachodniej części Kujaw rozpowszechniła się też konstrukcja szkieletowa, szalowana deskami. Dach krokwiowy w XIX w. dominował na całym terenie, w odmianie dwuspadowej lub naczółkowej, sukcesywnie wypierając starszą formę dachu czterospadowego. Materiałem pokryciowym była najczęściej słoma i trzcina, z tym że w pruskiej części regionu w poł. XIX w. pojawiła się też dachówka.

Do 1 połowy XIX w. podstawowym typem budynków mieszkalnych były drewniane chałupy wąskofrontowe, mające od szczytu wejście główne i niekiedy także podcień. W latach 30. XIX w. zaczęto budować chałupy szerokofrontowe, posiadające wejście w ścianie dłuższej. Do końca XIX w. ten typ dominuje już na całych Kujawach, przy czym proces ten przebiegał szybciej w pruskiej części regionu.

Najczęściej stosowane rozplanowanie zagrody kujawskiej polegało na usytuowaniu budynków na planie prostokąta. W skład takiej zagrody, oprócz budynku mieszkalnego, wchodził budynek inwentarski i stodoła. W zamożnych gospodarstwach znajdowały się często dwa budynki inwentarskie oraz spichlerz. Kujawskie śpicherki pełniły rolę magazynów, w których składowano wszelkie nadwyżki rolne. Najstarszą formą takiego budynku gospodarczego jest spichlerz wąskofrontowy, jednownętrzny, z wysuniętym od frontu dachem, tworzącym podcień.

W krajobrazie wiejskim wyróżniały się swoją bryłą architektoniczną młyny wietrzne zaliczane do budynków przemysłowych. Wyjątkowo korzystne warunki geograficzne nizinnych Kujaw sprzyjały lokowaniu ich na tym terenie. Najliczniej reprezentowane były  wiatraki słupowe – koźlaki, których cała bryła budynku spoczywała na nieruchomych słupach – kozłach i obracana była wokół własnej osi.

Ewa Tyczyńska