Nasze kujawsko-pomorskie

Gwary kujawskie występują na obszarze między Wisłą a Notecią. Należą do dialektu wielkopolskiego, lecz widoczne są w nich także wpływy mazowieckie.

Wśród cech wielkopolskich wymienić można:

  • brak mazurzenia, czyli rozróżniane są spółgłoski: s, z, c, dz oraz sz, ż, cz, dż, np. szyja, nie syja;
  • fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca, czyli udźwięcznienie wygłosowej (końcowej) spółgłoski pierwszego wyrazu pod wpływem drugiego wyrazu, np. jag_już, = jak już;
  • labializacja, czyli poprzedzanie samogłosek o, u niezgłoskotwórczym u, zapisywanym jako ł, czyli wymowa typu łuni, łowies = oni, owies;
  • wymiana na , np. kiołbasa = kiełbasa (zach. Kujawy);
  • zwężenie wygłosowego -o w dopełniaczu lp. przymiotników i zaimków przymiotnych rodzaju męskiego i nijakiego, np. młodygu = młodego;
  • przejście wygłosowego (końcowego) -ił/-ył w -uł, np. nosiuł, robiułem = nosił, robiłem;
  • wymowa wygłosowego -ą jako -um lub -om, np. niesum, słomom = niosą, słomą;
  • występowanie ń zamiast j w formach czasownika iść w czasie przyszłym, np. dońdę, zańdę = dojdę, zajdę;
  • końcówka -ma w 1. os. lmn. czasowników w trybie rozkazującym, np. wypijma = wypijmy;
  • końcówka -m w 1. os. lmn. czasu teraźniejszego, np. widzim = widzimy;
  • uproszczenie grup spółgłoskowych, np. dzie, czech = gdzie, trzech.

Gwary kujawskie różnią się od wielkopolskich silnym zwężeniem samogłosek pochylonych: a do o, o do u, e do i//y, np. pisoł, do dumu, śpiw, tyż = pisał, do domu, śpiew, też.

Do cech mazowieckich należą:

  • stwardnienie miękkiego m’ w końcówce -ami, np. nogamy = nogami;
  • stwardnienie miękkich k’, g’, np. cuker = cukier;
  • twarde l przed i, np. ślywki, lyście = śliwki, liście;
  • przejście nagłosowego (początkowego) ra- w re-, np. redło = radło;
  • formy czasowników z j między samogłoskami, np. stojać, bojać = stać, bać.

Dla gwar kujawskich typowe jest ponadto:

  • poprzedzanie spółgłoski ż w wyrazach żąć, żniwa elementem r: rżnuńć, rżniwa;
  • formy zaimków z wtórnym je-, np. jejich = ich;
  • wymowa ą jako un, np. sund = sąd;
  • wymowa e przed spółgłoskami nosowymi jako i/y, zaś o jako u, np. tyn, zimia, dum, kuń = ten, ziemia, do, koń.

Gwary występujące na Kujawach nie są jednolite. Na obszarze graniczącym z mazurzącym Mazowszem występuje tzw. szadzenie, czyli wymowa spółgłosek s, z, c, dz jako sz, ż, cz, dż, np. szałata, nażad = sałata, nazad oraz tzw. cekanie, czyli wymowa cz jako c, np. coło = czoło. Zaś na całych Kujawach istnieje tzw. siakanie, czyli wymowa sz jako ś, np. śli, ślachta, ślak, śkło, durślak = szli, szlachta, szlak, szkło, durszlak.

Użytkownicy gwary kujawskiej często wtrącają słowa wej oraz bodaj/bodej (ma kilka znaczeń: chociaż, przynajmniej, nawet, może), wzmacniające wypowiedź.

Magdalena Ziółkowska