Nasze kujawsko-pomorskie

budownictwo

Chałupa z Lubczynka, gm. Rogowo, pow. Żnin z przełomu XVIII/XIX w. Jedyna, zachowana chałupa z podcieniem szczytowym, przeniesiona na teren Wielkopolskiego Parku Etnograficznego w Dziekanowicach, fot. Adriana Garbatowska, 2010 r.

Budownictwo chłopskie na Pałukach nie cechuje szczególny typ budynków, nie prezentuje także wykazuje cech zróżnicowania na tle innych, sąsiednich regionów etnograficznych.

Zagrody pałuckie tworzyły układ regularnego czworoboku, na planie którego lokowano budynek mieszkalny, stodołę, budynki gospodarcze oraz tzw. małą architekturę. Chałupy, najczęściej szerokofrontowe, ustawione były ścianą dłuższą do drogi. Rzadziej spotykane chałupy wąskofrontowe, najczęściej z podcieniem od strony szczytowej, zaczęły zanikać na przestrzeni XIX w. Był to proces dość szybki i polegał najczęściej na likwidacji podcienia poprzez jego częściową lub całkowitą zabudowę, co pozwalało stworzyć dodatkowe pomieszczenie. Pozostałością po dawnej kolonizacji o obcej proweniencji były chałupy budowane razem z budynkami inwentarskimi w linii prostej. Do połowy XIX w. chałupy wznoszono z drewna, a konstrukcją najczęściej stosowaną była konstrukcja wieńcowa. Bale zrębu w narożach łączono na rybi ogon lub stosowano starszą odmianę wiązania na obłap. Inną konstrukcją, wykorzystywaną przy budowie chałup, była konstrukcja szkieletowa. Występowała ona w kilku odmianach, w zależności od zastosowanego materiału stanowiącego jej wypełnienie: szachulec, mur pruski lub szalowanie. Najstarsze budynki tej konstrukcji wypełniała glina zmieszana z sieczką, czyli wspomniany właśnie szachulec. Niezwykle rzadko występowała na Pałukach konstrukcja sumikowo-łątkowa. Na początku XX w. budynki mieszkalne wznoszono z gliny – pecy oraz coraz częściej murowano je z cegły palonej. W okresie międzywojennym na omawianym terenie pojawiły się poniatówki, drewniane domy budowane według jednego projektu, częściowo wzorowane na budynkach podcieniowych. Powstawały one na ziemiach przeznaczonych do parcelacji w ramach przedwojennej reformy rolnej, której autorem był ministr rolnictwa Juliusz Poniatowski.

Budynki gospodarcze wznoszono najczęściej z gliny, w bogatszych gospodarstwach murowano je z cegły wypalanej. Sporadycznie występowała konstrukcja szkieletowa i sumikowo-łątkowa. Najstarsze stodoły miały konstrukcję wieńcową na rybi ogon, późniejsze obiekty tego typu – konstrukcję szkieletową szalowaną deskami.

Bez względu na rodzaj budynku mieszkalnego czy gospodarczego dominującą formą dachu na Pałukach był dach dwuspadowy, konstrukcji krokwiowej. Pokryciem najczęściej stosowanym była słoma, którą poszywano dach metodą dekowania.

Ewa Tyczyńska