Nasze kujawsko-pomorskie

Materiały zebrane na temat folkloru muzycznego i tanecznego Pałuk przedstawiają głównie pieśni obrzędowe, dotyczące zarówno obrzędów dorocznych, jak i rodzinnych. Pałuczanom towarzyszyły również utwory muzyczne śpiewane podczas rozmaitych spotkań towarzyskich. Mamy tu do czynienia z utworami balladowymi, pieśniami zalotnymi i miłosnymi.

Wśród zebranych na temat folkloru muzycznego Pałuk informacji, na czoło wysuwają się pieśni weselne. Świadczą one o muzykalności, zdolności improwizacji i inwencji twórczej wykonujących je osób. Są to utwory utrzymane w dwu- lub trójdzielnym metrum (z przewagą tego drugiego), posiadające mało skomplikowaną strukturę rytmiczną. Improwizacja podczas gry, stosowanie ornamentyki i ozdobników powoduje, że z pozoru proste melodie sprawiają wrażenie utworów o skomplikowanej linii melodycznej. Odzwierciedlają to nie tylko stosowane akcenty muzyczne ale też skoki i niespodziewane zwroty linii melodycznej. Repertuar pieśni weselnych cechuje się także wykorzystaniem archaicznych elementów muzyki ludowej oraz skal wąskozakresowych. Tak jak w innych regionach, pieśni pałuckie mają budowę zwrotkową, głownie symetryczną.

Rosła rozmaryna na oknie w donicy (okrągły)
wykonują: Kazimierz Ziółkowski (wokal), ur. 1891 r. i Jan Kasprzak (skrzypce), ur. 1880 r.
Archiwum Muzeum Etnograficznego w Toruniu

Kiedy w porannej rozmyślań godzinie... (oracja)
wyk. Jan Bosacki, ur. 1873, Sadowice, Pałuki

Repertuar taneczny Pałuk nawiązywał do regionów sąsiadujących – Kujaw i Wielkopolski. Tańczono zatem okrągłego, składającego się z trzech tańców: do przodka, chodzonego i odsibki (ksebki). Pierwszy element okrągłego nazywany był często osiemnaście kółek lub osiemnaście – geneza tej nazwy wywodzi się od ilości okrążeń tancerza przez tancerkę. Na Pałukach tańczono także kujawiaki, walce, polki, wiwaty i szoty.

Pałuckie tańce miały różnorodny charakter. Mamy tu do czynienia z tańcami spokojnymi, ale i żywymi o energicznym, rytmicznym przebiegu. Ich różnorodność rytmiczną odzwierciedlały zarówno układ, jak i kroki. Bardzo często w ostatnim etapie tańca wzrastało tempo, a wraz z nim nasilał się ruch. Tę niezwykle efektowną część układu tanecznego nazywano wiatrakiem.

Instrumentarium pałuckiej kapeli ludowej, w 2. poł. XIX w., to przede wszystkim skrzypce, basy i klarnet. Zdarzało się jednak często, że do tańca przygrywał tylko skrzypek. Poza wymienionymi instrumentami, muzykanci, zwani groczami, wykorzystywali różnorakie, bardziej lub mniej rozwinięte narzędzia. Należą do nich m.in.: gwizdki, fujarki, trąbki, klekotki oraz dzwonki. Wraz z rozwojem cywilizacji i coraz większym wpływem kultury miejskiej, archaiczne instrumentarium zostało zastąpione przez instrumenty fabryczne i lutnicze.

Kuba Kopczyński