Nasze kujawsko-pomorskie

Nazwa i obszar regionu etnograficznego ziemi chełmińskiej pokrywa się z noszącym to samo miano regionem historycznym. Zaliczamy dziś do niego także ziemię michałowską i lubawską, które początkowo stanowiły oddzielne jednostki.

We wczesnym średniowieczu na terenie ziemi chełmińskiej funkcjonowały dwie kasztelanie: chełmińska z ośrodkiem w Chełmnie i michałowska z grodem w Michałowie. Pierwotny obszar regionu nawiązywał do tej pierwszej kasztelanii i zamykał się w widłach rzeki Wisły, Drwęcy i Osy, przynależąc do dzielnicy mazowieckiej. W XIII i XIV w., już za panowania Krzyżaków, nastąpił proces zrastania się ziemi chełmińskiej z sąsiednimi ziemiami – lubawską i michałowską. Tym samym na wschodzie i południowym wschodzie region przekroczył graniczne dotąd Jeziora Brodnickie i Drwęcę, obejmując obszary położone między rzekami Brynicą, Pisą i Rypienicą (ziemia michałowska) oraz wzdłuż rzeki Wel (ziemia lubawska).

ziemia_chelminska
Droga do Stanisławek, ziemia chełmińska, fot. B. Horbaczewski

W kolejnych wiekach tak powiększona i leżąca w obrębie państwa krzyżackiego ziemia chełmińska, przestała być utożsamiana z Mazowszem. Po II Pokoju Toruńskim w 1466 r. powróciła do Polski i prawie w całości weszła w skład Prus Królewskich. Po I rozbiorze (1772 r.) stanowiła część prowincji Prusy Zachodnie, a od czasów II Rzeczypospolitej (od 1920 r.) zaliczano ją do Pomorza (weszła w skład województwa pomorskiego).

Ziemia chełmińska należy do tych regionów etnograficznych, którego oblicze kulturowe jest mniej czytelne od takich regionów jak sąsiednie Kujawy czy Bory Tucholskie. Wpłynęły na to wcześniej niż gdzie indziej zachodzące tu procesy cywilizacyjne, skutkujące szybkimi zmianami społecznymi i kulturowymi. Spowodowały je zarówno działania polityczno-administracyjne państwa pruskiego (planowe osadnictwo, działalność Komisji kolonizacyjnej, uwłaszczenie chłopów, przepisy administracyjne i porządkowe), jak i czynniki natury gospodarczej. Już w poł. XIX w. rozwinęła się tu wysokotowarowa gospodarka rolna i przemysł cukrowniczy, wkraczała mechanizacja rolnictwa, postępowały melioracje.

Na przełomie XIX i XX w. wieś ziemi chełmińskiej była nowoczesna, często murowana, z wyraźnym podziałem na osady typu dworskiego (folwarcznego) i wsie chłopskie (typu zagrodniczego). Charakterystyczną cechą tej gospodarki była uprawa roślin okopowych (buraki, ziemniaki) oraz pastewnych i hodowla bydła. Liczne gospodarstwa i majątki ziemskie zatrudniały robotników sezonowych, głównie z Kujaw i ziemi dobrzyńskiej. Ze względu na duże wylesienie, mniejsze znaczenie w gospodarce miało łowiectwo. Stosunkowo ważną rolę odgrywało natomiast rybołówstwo, zarówno wiślane, jak i jeziorne.

Wspomniane procesy cywilizacyjne spowodowały, że już w XIX w. na ziemi chełmińskiej nie odnotowano regionalnego stroju ludowego. Również w budownictwie, zwłaszcza w domostwach wznoszonych z cegły, dał się zauważyć postępujący proces unifikacji. W budownictwie drewnianym z kolei obserwujemy duże zróżnicowanie, zarówno w rozplanowaniu zagród, jak i w konstrukcji budynków (mieszkalnych i inwentarskich). Jedną z przyczyn było intensywne i wielofazowe osadnictwo oraz wielorakie wzorce i tradycje, przyniesione przez sprowadzanych tu, głównie z Niemiec i Niderlandów, kolonistów.

Na ziemi chełmińskiej niezbyt silne było samookreślenie się ludności. Świadomość grupowa Chełminiaków i Lubawiaków była stosunkowo słabo odnotowywana przez zajmujących się tym zagadnieniem badaczy.

Potwierdzeniem przejściowego charakteru oraz różnorodności wpływów innych regionów są panujące tu dialekty polskie: chełmiński, zaliczany do dialektów wielkopolsko-pomorskich oraz dialekt grudziądzki i lubawski, które powstały na terenach staropruskich. Wszystkie one w ciągu wieków uległy wpływom dialektu mazowieckiego. Do II wojny światowej na ziemi chełmińskiej spora część ludności posługiwała się językiem niemieckim oraz, w mniejszym stopniu, holenderskim.

Artur Trapszyc