Nasze kujawsko-pomorskie

budownictwo

Chałupa w Parku Etnograficznym w Kaszczorku z końca XVIII w., fot. Ewa Tyczyńska, 2008 r.

Na ziemi chełmińskiej w XIX w. i w początkach XX w. budownictwo ludowe było dość zróżnicowane, ze względu na zastosowany materiał budowlany i konstrukcje ciesielskie. Dominującym budulcem było drewno, przy czym najczęściej stosowano konstrukcję ścian  wieńcową na rybi ogon lub na obłap. Obok niej, a niekiedy jednocześnie z nią, występowała konstrukcja sumikowo-łątkowa. Innym rozwiązaniem, równie powszechnym, była konstrukcja szkieletowa, której wolne przestrzenie wypełniała glina. Tzw. mur pruski, czyli wypełnianie konstrukcji cegłą, występował dość rzadko. Budynki lepione z gliny, tzw. lepianki, występowały na terenach ubogich w lasy, a bogatych w dobrą, urodzajną glebę, czyli w środkowej i wschodniej części ziemi chełmińskiej. Na przestrzeni XIX w. budynki drewniane i gliniane zastępowano murowanymi, a w początkach XX w. cegła występowała już dość powszechnie na całym omawianym obszarze. Dwuspadowe dachy wznoszone w konstrukcji krokwiowo-jętkowej, kryte były słomą lub trzciną. W 2. poł. XIX w. rozpowszechniła się dachówka. W wieku XIX przeważały chaty wąskofrontowe z wejściem w ścianie szczytowej. Wiele z nich miało podcień, szczytowy, pełny, z 3 –  4 słupami  bądź też podcień bezsłupowy.

Na ziemi chełmińskiej występowały 3 typy zagród chłopskich: polska, fryzyjska, nazywana również holenderską, oraz niemiecka. Typ polski budowany był najczęściej na planie czworoboku i składał się z chaty, obory i stodoły. Wyjątek stanowiły zabudowania małorolnych chłopów, gdzie chata wraz z budynkiem inwentarskim jako przybudówką znajdowała się pod jednym dachem. Typ holenderski budowany był przez osadników przybyłych z Niderlandów już w XVI w. i kontynuowany również przez typ osadników niemieckich. Zabudowania – chata wraz z częścią inwentarską i stodołą – znajdowały się pod jednym dachem i budowane były bądź to w linii prostej, tzw. rzędówka, bądź kątowo. Z uwagi na częste wylewy Wisły wznoszono je na naturalnych lub sztucznych nasypach, torpach, oraz na wysokim fundamencie z kamienia polnego lub cegieł. Zagrody o układzie kątowym występowały tylko na nizinach nadwiślańskich, gdzie pojawiały się również chaty z podcieniem frontowym, wspartym na 3-4 słupach. Zagroda rzędowa stosowana była też przez ludność niemiecką.

Budynki przemysłu wiejskiego, jak olejarnie, młyny, folusze, tartaki, kuźnie, na ziemi chełmińskiej występowały dość licznie. Obiektami wyróżniającymi się z krajobrazu wiejskiego były zdecydowanie 3 typy wiatraków: koźlaki, paltraki i holendry.

Ewa Tyczyńska