Nasze kujawsko-pomorskie

Na ziemi chełmińskiej występują gwary dobrzyńsko-chełmińskie, należące do dialektu wielkopolskiego. Powstały w XIII w. na skutek przybycia polskich osadników z obszaru Wielkopolski i Kujaw na ziemie zamieszkałe pierwotnie przez Prusów. Są to gwary przejściowe, mają cechy zarówno wielkopolskie, jak i mazowieckie.

Cechy wielkopolskie:

  • brak mazurzenia, czyli rozróżnianie spółgłosek sz, ż, cz, dż i s, z, c, dz, np. czy, nie cy;
  • fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca, czyli udźwięcznienie końcowej spółgłoski pierwszego wyrazu pod wpływem drugiego wyrazu, np. brad Adama = brat Adama, choć na granicy z Mazowszem jest fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca;
  • a pochylone wymawiane jest jako o; e jako i/y; o jako u, np. ptok, kobita, cóś = ptak, kobieta, coś;
  • ą wymawiane jest jako u, np. dadzu, miesiunc = dadzą, miesiąc; w wygłosie (na końcu wyrazu) niekiedy też jako -o, np. majo = mają;
  • końcówka -ygo/-igo w dopełniaczu lp. przymiotników, zaimków i liczebników, np. trzecigo = trzeciego;
  • formy 1. os. lmn. czasu przeszłego, teraźniejszego i przyszłego z końcówką -m, np. mielim, idziem, będziem = mieliśmy, idziemy, będziemy;
  • formy 2. os. lmn. czasu teraźniejszego z końcówką -ta, np. mata = macie;
  • zgrubienia typu: michy od ‘miski’, babsko od ‘baba’.

Cechy mazowieckie

  • ę pierwotnie było wymawiane jako an, am, o czym świadczą formy z końcowym -a na miejscu -ę w bierniku lp. rzeczowników żeńskich miękkotematowych, np. na maszynka = na maszynkę;
  • grupa oN (o przed spółgłoską nosową)wymawiana jest jako uN, np. kóniec = koniec;
  • grupa eN (e przed spółgłoską nosową) zwykle jest wymawiana tak jak w języku ogólnym lub jako iN / yN, np. tyn = ten, lecz o pierwotnej wymowie an świadczą formy typu księdzam = księdzem;
  • przejście ar w er w formach czasu przeszłego, np. rozposterła = rozpostarła;
  • stwardnienie m’, l’, k’, g’, np. mlekem = mlekiem;
  • formy typu chiba = chyba;
  • formy czasowników z j między samogłoskami, np. stojić = stać;
  • formy z elementem -ak w nazwach istot młodych, np. cielak = cielę.

Cechy o ogólnogwarowym zasięgu:

  • labializacja początkowego o-, rzadko u- (czyli poprzedzanie tych samogłosek niezgłoskotwórczym u, zapisywanym jako ł), np. łon = on;
  • występowanie j przed i, np. swojich = swoich;
  • pomijanie ł między samogłoskami, np. koo = koło;
  • przejście końcowego -ił/-ył w -uł, np. buł = był; zaś -ej w -ij/-yj lub -i/-y, np. późnij, wiency = później, więcej;
  • końcówka -ów w dopełniaczu lmn. rzeczowników wszystkich rodzajów, np. drzewów = drzew.

Słownictwo gwarowe (ale o szerszym zasięgu), np. futrować ‘karmić’, gapy ‘wrony’, graberki ‘grabki’, kirzanka ‘masielnica’, rzeszoto ‘sito do ziarna’, bujawisko ‘trzęsawisko’, nagusy ‘kluski z ziemniaków’, pospółka ‘zupa z ziemniaków i zacierek’.

Magdalena Ziółkowska