Nasze kujawsko-pomorskie

muzyka

Gwizdek, Orłowo, ziemia chełmińska, fot. K. Kopczyński (MET)

Typowe instrumentarium kapeli z ziemi chełmińskiej to jedno bądź dwoje skrzypiec, klarnet, bas, zdarzała się również trąbka. W przypadku muzykowania używano również harmonii.

Warto również wspomnieć o innych instrumentach i narzędziach dźwiękowych, wykorzystywanych w tym regionie. Bardzo popularne były różnego rodzaju piskawki (z tataraku, zielonych źdźbeł żyta, trzciny oraz piskawki klockowe), a także kołatki i terkotki. Występowały również gwizdaki, fujarki, trąbki z kory wierzbowej (tzw. bekasy) oraz z rogu i drewna. Ciekawym urządzeniem sygnałowym była bazuna, drewniana trąba, używana pierwotnie przez pasterzy do zwoływania bydła. Chłopcy, chodzący po dyngusie, przy akompaniamencie bazuny śpiewali następujący tekst: Wyganiaj, chleba daj, kiełbaskę, pomaskę, jaj. Interesującym instrumentem była tzw. beczułka, zwana również bandurką bądź brumtopem, z koźlą skórzaną membraną, do której przymocowane było końskie włosie. Podczas Sylwestra oraz w dzień Nowego Roku dwóch lub trzech chłopców, przy wtórze wydobywanych z beczułki basowych tonów składało noworoczne życzenia sąsiadom.

Ten wianeczek lawendowy – pieśń oczepinowa
śpiewa Zuzanna Lewandowska, ur. 1902 r., Kaszczorek.
Archiwum Muzeum Etnograficznego w Toruniu

W regionie ziemi chełmińskiej do charakterystycznych tańców zaliczamy owczarza (tańczonego przez dwóch owczarzy), szoca, kociubę i kocejzę, balwierza, miotłowego oraz gładki. Ten ostatni występował w różnych wariantach (szybszy dla młodych oraz powolniejszy dla starszych). Ciekawe były również tańce weselne: walos - tańczony w rytmie walca, ze szklanką lub kieliszkiem na głowie oraz kozak – tańczony na wzór rosyjski z przysiadami.

Oskar Kolberg opublikował z ziemi chełmińskiej 12 melodii (z okolic Torunia, Grudziądza, Golubia i Kowalewa). Późniejsi badacze zanotowali wiele rodzajów pieśni, m.in. obrzędowe, balladowe, miłosne, historyczne, zawodowe, kołysanki. Wśród nich liczne i szczególnie lubiane były pieśni humorystyczne, których przykładem może być pieśń Kędziorek:

Miała baba kędziorka,

Wsadziła go do worka,

A kędziorek nie gapa,

Rozpruł worek i skaka

Melodykę charakteryzował rozłożysty trójdźwięk, bez nagłych zwrotów i ozdobników. Przeważało tempo szybkie oraz umiarkowane – prawie całkowicie brak jest pieśni o tempie powolnym.

Pochodzenie melodii występujących na ziemi chełmińskiej nie jest zbadane. Widać natomiast wyraźne wpływy okolicznych regionów, a także kultury szlacheckiej, miejskiej oraz źródeł niemieckich. Do rodzinnych wsi przenoszono również melodie poznane przez jej mieszkańców w wojsku.

Kuba Kopczyński