Nasze kujawsko-pomorskie

budownictwo

Zagroda we wsi Miliszewy, gm. Ciechocin, pow. Golub-Dobrzyń, fot. Ewa Tyczyńska, 2007 r.

Na przestrzeni XIX w. budynki wiejskie wznoszone były najczęściej z drewna lub gliny, w zamożniejszych gospodarstwach stosowano też cegłę, która pojawiła się dopiero na przełomie XIX/XX w. Kamień stosowany był jednie przy budowie obory lub chlewu. Niekiedy w jednym budynku wykorzystywano równocześnie dwa surowce: glinę z kamieniem albo cegłę i kamień. O zastosowaniu takiego czy innego materiału do budowy decydowała najczęściej możliwości dostępu do niego w danej okolicy.

W budynkach drewnianych powszechnie stosowaną konstrukcję wieńcową zwaną szachulcem, w narożach łączona zamkiem na rybi ogon. Rzadziej stosowano konstrukcję sumikowo-łątkową, która pojawiła się przy wznoszeniu chałup dopiero na przestrzeni XIX w. Wcześniej wprawdzie znana, używana była jedynie przy dostawianiu do chałupy komory lub sieni. Konstrukcję ryglową posiadały czasami budynki gospodarcze. Chaty budowane w XVIII i na początku XIX w. sytuowane były zazwyczaj ścianą krótszą (szczytową) równolegle do drogi. W ścianie tej znajdowało się główne wejście, które często przykrywał podcień w dwóch odmianach. Podcień pełny ciągnął się na całej długości ściany szczytowej, podcień narożny zaś jedynie do jej połowy. Dla utrzymania stabilności budynku podpierano je ozdobnie profilowanymi słupami. Chaty wznoszone w XIX w. i na pocz. XX w. sytuowano ścianą dłuższą do drogi, w której znajdowały się drzwi wejściowe. Ten typ chaty budowanej w 2 poł. XIX w. miał niekiedy podcień wnękowy o dwóch odmianach: płytkim, bezsłupowym, oraz głębokim, podpartym dwoma słupami. Podcień ten wznoszony był przez zamożnych gospodarzy i był wyłącznie elementem dekoracyjnym budynku. Surowcem stosowanym do krycia dachów była najczęściej słoma. Trzcinę wykorzystywano na terenach położonych przy rzekach i jeziorach. Dachówka występowała sporadycznie. Dach, najczęściej dwuspadowy, wznoszono w konstrukcji krokwiowo-jętkowej. W 2 poł. XIX w. typ ten przybierał niekiedy formę naczółkową. Na terenach graniczących z Mazowszem występował starszy typ dachu, dach czterospadowy. Dach trzyspadowy, charakterystyczny dla chałup wąskofrontowych z podcieniem szczytowym, stosowany był na przełomie XVIII i XIX w.

Na ziemi dobrzyńskiej dominowały dwa typy rozplanowania zagrody. Jeden to zagroda usytuowana na planie prostokąta z oddzielnie stojącymi budynkami. Drugi, to taki, w którym budynek mieszkalny wraz z inwentarskim budowano pod wspólnym dachem w linii prostej, przy czym stodoła lokalizowana była osobno. Takie rozwiązanie stosowane było przez małorolnych gospodarzy ze względu na oszczędność surowca. Był to również typ budownictwa charakterystyczny dla kolonistów niemieckich, w których niekiedy również stodoły mieściły się pod jednym dachem. Bez względu na zastosowany typ zagród, w każdej znajdowały się przybudówki, wozownie, szopy, ale również mała architektura w postaci studni, płotów czy piwnic.

Ewa Tyczyńska