Nasze kujawsko-pomorskie

Na ziemi dobrzyńskiej używane są gwary chełmińsko-dobrzyńskie, które należą do dialektu wielkopolskiego. Są one przejściowe, mają cechy wielkopolskie i mazowieckie.

Cechy wielkopolskie:

  • brak mazurzenia, czyli rozróżnianie spółgłosek sz, ż, cz, dż i s, z, c, dz, np. żaba, nie zaba;
  • fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca, czyli udźwięcznienie ostatniej spółgłoski pierwszego wyrazu pod wpływem drugiego wyrazu, np. brad Adama = brat Adama, choć przy granicy z Mazowszem rozprzestrzenia się fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, np. jusz mieli = już mieli;
  • a pochylone wymawiane jest jako o; e jako i/y; o jako u, np. ptok, zbirali, cóś = ptak, zbierali, coś;
  • ą wymawia się jako u, np. dadzu, miesiunc = dadzą, miesiąc; na końcu wyrazu nieraz też jako -o, np. majo = mają;
  • końcówka -ygo/-igo w dopełniaczu lp. przymiotników, zaimków i liczebników, np. tygo = tego;
  • formy 1. os. lmn. czasu przeszłego, teraźniejszego i przyszłego z końcówką -m, np. mielim, idziem, będziem = mieliśmy, idziemy, będziemy;
  • formy 2. os. lmn. czasu teraźniejszego z końcówką -ta, np. musita = musicie, macie;
  • zgrubienia typu: michy od ‘miski’, babsko od ‘baba’.

Cechy mazowieckie

  • ę dawniej wymawiano jako an, am świadczą formy z końcowym -a w bierniku lp. rzeczowników żeńskich miękkotematowych, np. na maszynka = na maszynkę;
  • grupa oN (o przed spółgłoską nosową) wymawiana jest jako uN, np. kónia = konia;
  • grupa eN (e przed spółgłoską nosową) obecnie jest wymawiana tak jak w języku ogólnym lub jako iN / yN, np. powim = powiem, lecz o starszej wymowie an (jak na Mazowszu) świadczą formy typu księdzam = księdzem;
  • przejście ar w er w formach czasu przeszłego, np. rozposterła = rozpostarła;
  • stwardnienie m’, l’, k’, g’, np. białemy = białymi;
  • formy czasowników z j między samogłoskami, np. stojić = stać;
  • liczebnik dwa z rzeczownikami wszystkich rodzajów, np. dwa żony = dwie żony.

Cechy ogólnogwarowe:

  • labializacja początkowego o-, rzadko u- (czyli poprzedzanie tych samogłosek niezgłoskotwórczym u, zapisywanym jako ł), np. łupiekła = upiekła,
  • występowanie j przed i, np. swojich = swoich;
  • pomijanie ł w pozycji między samogłoskami, np. koo = koło;
  • przejście wygłosowego -ej w -ij/-yj lub -i/-y, np. późnij, natomiast -ił/-ył w -uł, np. buł = był;
  • końcówka -ów w dopełniaczu lmn. rzeczowników, np. lypów = lip.

Słownictwo gwarowe (ale o szerszym zasięgu), np. bania ‘dynia’, kirzanka ‘masielnica’, rzeszoto ‘sito do ziarna’, rzęsa ‘roślina wodna’, żaga ‘piła ręczna’, nagusy ‘duże kluski ziemniaczane’, wyględniejszy ‘lepiej wyglądający’.

W gwarach chełmińsko-dobrzyńskich zamiennie są używane przyimki bez i przez, np. bez las = przez las.

Magdalena Ziółkowska