Nasze kujawsko-pomorskie

Czasy Nowożytne Kultura i Sztuka

Ludność zamieszkująca w czasach nowożytnych obszary obecnego województwa kujawsko-pomorskiego pozostawiła po sobie szereg zabytków i przekazów świadczących o jakości lokalnej sztuki. Przez długi czas w architekturze, malarstwie i rzeźbie funkcjonowały rozwiązania typowe dla późnośredniowiecznego gotyku. Do stylu tego wyraźnie nawiązują wznoszone już w XVI w. kościoły w Karnkowie, Skępem czy Raciążku, a także pochodzące z początku tego stulecia wyposażenie świątyń w innych miejscowościach regionu.

W poł. XVI w. na Kujawach, ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej pojawiły się pierwsze zwiastuny nowego stylu – renesansu, który docierał do regionu w dwóch postaciach – stylu południowego, naśladującego rozwiązania stosowane we Włoszech, oraz stylu północnego, reprezentowanego przez artystów działających m.in. w Niderlandach, północnych Niemczech i Gdańsku. Pierwszy typ reprezentuje np. kaplica Kościeleckich dobudowana do romańskiego kościoła w Kościelcu koło Inowrocławia w poł. XVI w., a także dekoracja ratusza w Chełmnie przebudowanego w latach 1567-1597, uznawanego za jeden z ciekawszych przykładów architektury renesansowej na ziemiach polskich. Wpływy niderlandzko-gdańskich wzorców widoczne są z kolei w architekturze kaplic dobudowywanych do kościołów farnych w Grudziądzu i Chełmnie, a także w formie, jaką nadano toruńskiemu ratuszowi w czasie jego przebudowy w pierwszych latach XVII w. Jak widać z powyższych przykładów, wiek szesnasty nie był w regionie czasem wielkich inwestycji budowlanych, ale raczej modernizacji wzniesionych dawniej, średniowiecznych budynków. Znacznie więcej stylowych obiektów powstało w kolejnych dwóch stuleciach, reprezentowały one jednak nowe style – barok i rokoko. Były to przede wszystkim liczne klasztory reformatów (Podgórz, Grudziądz, Brodnica, Włocławek), bernardynów (Świecie), karmelitów (Kcynia, Obory, Trutowo, Markowice), jezuitów (Grudziądz, Bydgoszcz) i kapucynów (Rywałd), ale także rezydencje szlacheckie i patrycjuszowskie wznoszone w większych miastach (Pałac Dambskich i Kamienica pod Gwiazdą w Toruniu).

Do wspaniałych przykładów dzieł powstałych w regionie w czasach nowożytnych należą elementy wyposażenia świątyń – szczególnie cenne są renesansowe nagrobki w Kościelcu, Chełmży i Chełmnie, a także pochodzące z przełomu XVI i XVII w. bogato zdobione organy w toruńskich kościołach NMP i św. Janów, oraz w kościele pobenedyktyńskim w Chełmnie. Do najciekawszych zabytków sztuki barokowej należy rzeźba grobowa Anny Wazówny i ołtarz główny w kościele NMP w Toruniu, stalle w katedrze włocławskiej, a także hełm wieńczący wieżę chełmżyńskiej katedry. W regionie zachowało się również wiele barwnych malowideł stropowych i ściennych pochodzących z XVII-XVIII w., którymi ozdabiano katolickie i protestanckie kościoły (Radzyń Chełmiński, Gąsawa, Górsk), domy mieszczańskie (Toruń) i ratusze (Chełmno). Część obrazów przechowywanych w świątyniach w Koronowie, Pakości, Radzyniu Chełmińskim, Toruniu i Włocławku wyszła spod pędzla jednego z najważniejszych malarzy polskiego baroku, Bartłomieja Strobla, który wiele lat swego życia spędził w Toruniu.

Olbrzymi wpływ na rozwój kultury duchowej regionu w czasach nowożytnych miały przemiany związane z postępami reformacji i kontrreformacji. Zarówno protestanckie społeczności, jak i katoliccy biskupi czy jezuici doskonale rozumieli potrzebę doskonalenia kształcenia młodzieży i duchownych. Dzięki takiej postawie w regionie powstały cieszące się wysokim uznaniem szkoły średnie – m.in. protestanckie gimnazja w Grudziądzu i Toruniu, katolickie seminarium duchowne we Włocławku, akademia w Chełmnie, kolegia jezuickie w Grudziądzu, Bydgoszczy i Toruniu oraz szkoła pijarska w Radziejowie. Placówki te stawały się lokalnymi ośrodkami nauki i kultury – przy dużej części z nich działały drukarnie i szkolne teatry, a niektórzy profesorowie – zwłaszcza związani z toruńskim gimnazjum akademickim – należeli do najbardziej znanych uczonych działających na ziemiach polskich w swoich czasach.

Michał Targowski