Nasze kujawsko-pomorskie

Czasy Nowożytne Podziały Terytorialne

W średniowieczu na obszarze obecnego województwa kujawsko-pomorskiego funkcjonowały równocześnie dwa odmienne modele podziału administracyjnego – polski i krzyżacki. Ten ostatni został zlikwidowany po włączeniu Prus Królewskich do Polski (1466). Na jego miejsce wprowadzono podział na województwa i powiaty, wzorowany na ustroju pozostałych ziem koronnych. Na terytorium ziemi chełmińskiej ustanowiono województwo chełmińskie, które podzielono na dwa powiaty – chełmiński i michałowski. Z tego obszaru wyłączone były jednak posiadłości ziemskie biskupstwa chełmińskiego, skupione w rejonie Wąbrzeźna, Chełmna i Chełmży, oraz tereny stanowiące własność miasta Torunia. Południowe obszary Pomorza Gdańskiego stały się częścią rozległego województwa pomorskiego, podzielonego (na obszarze województwa kujawsko-pomorskiego) na powiaty: nowski, świecki i tucholski.

Krajna, Pałuki i wschodnie skrawki Wielkopolski, podobnie jak w średniowieczu, należały w okresie nowożytnym do województwa kaliskiego, na obszarze którego funkcjonowały powiaty: kcyński (Kcynia, Żnin, Szubin), nakielski (Krajna – Nakło, Mrocza, Więcbork, Sępólno) oraz gnieźnieński (Mogilno).

Obszar Kujaw – również kontynuując stan z okresu średniowiecza – podzielony był w XVI-XVIII w. na dwa województwa – brzesko-kujawskie i inowrocławskie. Na pierwsze z nich składały się powiaty: brzeski, kowalski, kruszwicki, przedecki i radziejowski. Mniej podzielone było województwo inowrocławskie, w obrębie którego istniały jedynie powiaty: bydgoski i inowrocławski. Czynnikiem stymulującym integrację obu województw kujawskich były wspólne dla całych Kujaw sejmiki szlacheckie, które w czasach nowożytnych zwoływano w Radziejowie.

Zwarte terytorium ziemi dobrzyńskiej, którego granice stanowił bieg Wisły, Drwęcy i Skrwy, dzieliło się na trzy powiaty – rypiński, lipnowski i dobrzyński. Inaczej jednak niż w przypadku województwa brzesko-kujawskiego, inowrocławskiego czy pomorskiego, ziemia dobrzyńska nie posiadała własnych wojewodów i większych kasztelanów, stąd niektórzy historycy uznają ją za część jednego z dwóch województw kujawskich bądź nawet województwa płockiego. Nie ma jednak wątpliwości, że szlachecki sejmik ziemi dobrzyńskiej, zbierający się w Lipnie, miał pełnię władzy przysługującej innym sejmikom wojewódzkim a mieszkańcy tego obszaru byli przekonani o tym, że ich kraj stanowi – przynajmniej w sensie samorządowym – odrębną całość.

Niewielkim zmianom podlegała w okresie nowożytnym sieć podziałów kościelnych. Postępy reformacji, a zwłaszcza sekularyzacja państwa krzyżackiego, spowodowały zanik diecezji pomezańskiej – jej obszarami od 1525 r. administrowali biskupi chełmińscy, którzy uzyskali papieską zgodę na włączenie ich do biskupstwa chełmińskiego w 1577 r. Zarządzana przez nich diecezja w tym samym czasie została podporządkowana metropolii gnieźnieńskiej (wcześniej podlegała krzyżackiemu arcybiskupstwu ryskiemu). Większość obszaru obecnego województwa kujawsko-pomorskiego – podobnie jak w średniowieczu – należała do diecezji kujawskiej, która dodatkowo w I poł. XVI w. powiększyła się o kilka parafii w ziemi dobrzyńskiej (Dobrzejewice, Ciechocin, Nowogródek), należące wcześniej do diecezji płockiej. Zmianą większej skali było przekazanie w 1765 r. przez biskupów włocławskich archidiecezji gnieźnieńskiej aż 12 parafii położonych na zachodnich krańcach diecezji (m.in. Bydgoszcz, Barcin, Gębice, Ludzisko, Skulsk).

Staropolskie podziały administracyjne na obszarze obecnego województwa kujawsko-pomorskiego przetrwały aż do rozbiorów (1772, 1793), kiedy to państwo pruskie zlikwidowało samorząd szlachecki i wprowadziło swoją scentralizowaną administrację. Podział na diecezje przetrwał kilka dziesięcioleci dłużej – ich obszar dostosowano do granic państw zaborczych dopiero po Kongresie Wiedeńskim.

Michał Targowski