Nasze kujawsko-pomorskie

Dzieje Najnowsze Kultura i Sztuka

Odrodzenie niepodległej Rzeczypospolitej zakończyło okres narodowej niewoli, w czasie której rozwój polskiej kultury i sztuki hamowany był przez germanizacyjną i rusyfikacyjną działalność zaborców. Polacy mieszkający na obszarze obecnego województwa kujawsko-pomorskiego dopiero od 1918 r. mogli uczęszczać nie tylko do polskich szkół, ale również do nieistniejących wcześniej polskich teatrów i kina. Przejawem nadążania za nowoczesnością było uruchomienie w 1935 r. toruńskiej rozgłośni Polskiego Radia, która objęła swym zasięgiem cały region. Jej lokalizacja nie była przypadkowa – to właśnie Toruń, pełniący wówczas funkcje stolicy województwa pomorskiego, stał się miejscem wielu kulturalnych przedsięwzięć i inwestycji budowlanych realizowanych w modnych wówczas stylach neobaroku, historyzmu czy przede wszystkim funkcjonalnego modernizmu.

Okres międzywojenny był czasem aktywnej działalności teatrów – zwłaszcza Teatru Miejskiego w Bydgoszczy i Teatru Ziemi Pomorskiej w Toruniu, które wystawiały również wyjazdowe przedstawienia organizowane na mniejszych scenach w innych miastach regionu. Wzrastało zainteresowanie filmem – do wszystkich miast regionu docierało objazdowe kino, otwierano też stałe sale projekcyjne. W 1921 r. w Bydgoszczy uruchomiono wytwórnię filmową „Polonia Film”, w której realizowano pełnometrażowe filmy fabularne. W ważniejszych ośrodkach miejskich rozwijały się biblioteki, muzea i szkoły średnie, jednak przez cały okres trwania II Rzeczypospolitej nie udało się spełnić marzenia mieszkańców regionu o własnym uniwersytecie. Namiastką szkoły wyższej były jedynie szkoły artystyczne kształcące artystów plastyków i muzyków w Bydgoszczy i Toruniu, a także istniejące w tym ostatnim mieście Oficerska Szkoła Marynarki Wojennej oraz Instytut Bałtycki realizujący działalność naukową.

Wybuch drugiej wojny światowej w 1939 r. spowodował zamknięcie wszystkich polskich instytucji kulturalnych oraz znaczne osobowe straty wśród aktywnych wcześniej artystów, twórców i naukowców. W wyniku celowej polityki okupanta unicestwiono wiele cennych zabytków i dzieł sztuki świadczących o polskości obszaru obecnego województwa kujawsko-pomorskiego. Ciężkie walki związane z przejściem radziecko-niemieckiego frontu w początku 1945 r. doprowadziły do wielu zniszczeń, które szczególnie dotknęły zabytkową starówkę w Grudziądzu.

W nowej, powojennej rzeczywistości, przystąpiono z entuzjazmem (i uciążliwym nadzorem komunistycznych władz) do odbudowy życia kulturalnego i naukowego regionu. Jeszcze w 1945 r. otwarto w Toruniu Uniwersytet Mikołaja Kopernika, w którym znalazło zatrudnienie wielu znamienitych naukowców i artystów związanych przed wojną z uniwersytetami w Wilnie i Lwowie. Z kolei w Bydgoszczy w 1951 r. powstała Wyższa Szkoła Inżynierska, a na przełomie 1969/1970 zadebiutowała Wyższa Szkoła Nauczycielska. Placówki te z czasem przekształciły się w działający obecnie Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy i Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. Po zakończeniu drugiej wojny światowej reaktywowano przedwojenne teatry, pojawiły się też nowe instytucje kulturalne, takie jak bydgoska  Filharmonia Pomorska i Studio Operowe (obecnie Opera Nova) czy działający początkowo w Bydgoszczy, a później w Toruniu teatr lalkowy „Baj Pomorski”. Duże znaczenie dla rozwoju i promocji kultury regionu miało m.in. działające od 1961 r. Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, a także organizacje zrzeszające regionalnych twórców, artystów i literatów. Ważną rolę do dzisiaj pełnią prężnie rozwijające się muzea, jak również środki masowego przekazu oddziaływujące od wielu lat na mieszkańców regionu, np. otwarta w 1945 r. w Bydgoszczy Rozgłośnia Polskiego Radia (obecnie Radio Pomorza i Kujaw), czy regionalny oddział Telewizji Polskiej, funkcjonujący dzięki uruchomionej w 1961 w Trzeciewcu koło Bydgoszczy telewizyjnej stacji przekaźnikowej.

W okresie powojennym miasta regionu pojawiały się w wielu polskich filmach. W latach sześćdziesiątych na ulicach Bydgoszczy kręcono sceny do jednego z odcinków „Czterech pancernych i psa”. W tej samej dekadzie reżyser Ścibor–Rylski nakręcił film poświęcony krwawym wydarzeniom w Bydgoszczy we wrześniu 1939 r. Zatytułowany został on wymownie „Sąsiedzi”. Filmy wojenne kręcono także w Toruniu. Powstał tutaj, m.in. film „Zamach” przedstawiający przygotowania i wykonanie wyroku na hitlerowskim kacie Warszawy Franzu Kutscherze. Most toruński zastąpił w tym przypadku nieistniejący już warszawski most Kierbedzia. Inna produkcja pt. „Prawo i pięść” przedstawiała Toruń jako jedno z wielu miast na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Piosenka otwierająca film, śpiewana przez Edmunda Fettinga, przeszła do historii polskiego kina. W Toruniu nakręcono również pierwsze sekwencje kultowego „Rejsu”. Taśma filmowa utrwaliła nabrzeże wiślańskie przed powstaniem w tym miejscu w latach siedemdziesiątych Bulwaru Filadelfijskiego. Również później polscy reżyserzy odwiedzali region. Krzysztof Zanussi w Toruniu w 1984 r. kręcił „Rok spokojnego słońca”. Z kolei w 1995 r. powstały także w tym mieście „Wrony” Doroty Kędzierzawskiej a 10 lat później „Kto nigdy nie żył” Andrzeja Seweryna. Związki Torunia z filmem związał także funkcjonujący przez kilka lat w tym mieście festiwal sztuki operatorskiej „Camerimage”. W 2010 r. odbył się on po raz pierwszy w Bydgoszczy.

Okres po 1945 r. nie sprzyjał wznoszeniu budowli charakteryzujących się wyszukanymi rozwiązaniami architektonicznymi. Rozbudowywano głównie budownictwo utrzymane w stylu funkcjonalistycznym. Jedynie nieliczne budynki nawiązywały do historyzmu – przykładem może posłużyć zbudowany w latach 1954-1958 gmach Filharmonii Pomorskiej w Bydgoszczy. Przeważały jednak gotowe dla całego kraju wzorce architektoniczne pawilonów handlowych, szkół i bloków mieszkalnych. Ta uniformizacja miała zatrzeć różnice regionalne i podkreślać centralizm państwa – z tego schematu wyłamywały się pojedyncze inwestycje okresu PRL, m.in. wznoszony przez dziesięciolecia gmach bydgoskiej opery. Większą różnorodność architektoniczną przyniosły dopiero zmiany polityczne w 1989 r. Jednymi z najbardziej udanych przykładów nowej architektury są przeszklone gmachy biurowców stojących nad Brdą w Bydgoszczy, a także gmach Centrum Sztuki Współczesnej w Toruniu oraz nowoczesne hale widowiskowo-sportowe we Włocławku i Bydgoszczy.

Jarosław Kłaczkow, Michał Targowski