Nasze kujawsko-pomorskie

Dzieje Najnowsze Podziały Terytorialne

W przededniu wybuchu I wojny światowej obszar dzisiejszego województwa kujawsko-pomorskiego podzielony był między dwa państwa – Rosję i Niemcy. Kujawy wschodnie były częścią guberni warszawskiej, zaś ziemia dobrzyńska – guberni płockiej rosyjskiego cesarstwa. Z kolei zachodnie Kujawy, Krajna i Pałuki należały do rejencji bydgoskiej w ramach niemieckiej prowincji poznańskiej. Częścią rejencji kwidzyńskiej w ramach prowincji Prusy Zachodnie były natomiast ziemia chełmińska, michałowska oraz południowa część Borów Tucholskich i Kociewia.

W sierpniu 1919 r. sejm przyjął ustawę przywracającą w Polsce w województwa. Kujawy wschodnie i ziemia dobrzyńska stały się częścią województwa warszawskiego. Ziemia chełmińska i michałowska oraz Bory Tucholskie weszły w skład województwa pomorskiego z siedzibą władz wojewódzkich w Toruniu. Krajna, Pałuki i Kujawy zachodnie stały się częścią województwa poznańskiego. Stan taki utrzymał się do kwietnia 1938 r. Wówczas w ramach polityki zacierania granic zaborczych władze Rzeczpospolitej podjęły decyzję o zmianach granic województw. Z województwa poznańskiego włączono do pomorskiego Kujawy zachodnie, Krajnę i Pałuki z taki miastami jak Bydgoszcz, Inowrocław, Żnin i Mogilno, z województwa warszawskiego przyłączono zaś powiaty: nieszawski, lipnowski, rypiński i włocławski.

Nowy podział administracyjny wprowadzony w 1938 r. utrzymał się jedynie do wybuchu II wojny światowej. Po klęsce wrześniowej tereny dzisiejszego regionu kujawsko-pomorskiego zostały w całości włączone do III Rzeszy na mocy dekretu Hitlera z 8 października 1939 r. Co ciekawe, wspomniany dekret nie przywracał dawnej przynależności tego obszaru do państwa pruskiego (Niemcy były państwem związkowym) ale ustanawiał Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreussen), w którego skład weszły m.in. Toruń, Bydgoszcz, ziemia dobrzyńska, Kociewie i północna Krajna. Z kolei oddzielone linią Wisły i Noteci Kujawy wschodnie z Włocławkiem oraz fragment Kujaw zachodnich z Inowrocławiem a także południowa Krajna i Pałuki trafiły do Kraju Warty (Wartheland) obejmującego poszerzone tereny dawnego województwa poznańskiego.

Po zakończeniu okupacji hitlerowskiej i przejęciu władzy w Polsce przez komunistów w marcu 1945 r. przywrócono ponownie województwo pomorskie. Było ono jednak ograniczone terytorialnie, na północy dawnego obszaru powstało bowiem województwo gdańskie. Siedzibę województwa przeniesiono do Bydgoszczy. W nowym województwie, bardzo zbliżonym pod względem obszaru do dzisiejszego województwa kujawsko-pomorskiego, znalazł się rejon Borów Tucholskich z Chojnicami i Tucholą, Krajna, Kujawy, ziemia dobrzyńska oraz chełmińska, a także powiat wyrzyski. W 1950 r. zmieniono nazwę województwa z pomorskiego na bydgoskie. Taki podział administracyjny regionu przetrwał do czerwca 1975 r. Wówczas na bazie starego utworzono trzy nowe województwa: bydgoskie, toruńskie i włocławskie.

W 1998 r. podczas prac sejmowych nad nowym podziałem administracyjnym Polski podjęto decyzję o utworzeniu województwa kujawsko-pomorskiego. Jego stolicami zostały Bydgoszcz i Toruń. W pierwszym mieście miały rezydować władze państwowe, w drugim zaś samorządowe. Od regionu odłączono wówczas Chojnice, Wyrzysk, Łobżenicę, Nowe Miasto Lubawskie. Stan ten utrzymał się do dnia dzisiejszego.

Region kujawsko-pomorski był i jest również siedzibą władz diecezjalnych Kościoła rzymskokatolickiego. W okresie międzywojennym tereny te należały do diecezji: pelplińskiej (tereny Pomorza), włocławskiej, płockiej i archidiecezji gnieźnieńskiej. Po reformie struktur administracyjnych Kościoła w 1992 r. powstała diecezja toruńska, a kilka lat później diecezja bydgoska (2004). Na pozostałym terytorium województwa funkcjonują nadal diecezje włocławska, płocka, pelplińska i archidiecezja gnieźnieńska. Historyczną trwałość niektórych podziałów pokazuje przykład miasta Golub-Dobrzyń, którego mieszkańcy należą do dwóch diecezji. Mieszkańcy części golubskiej do diecezji toruńskiej, a dobrzyńskiej do płockiej. Z kolei Lubicz Dolny należy do diecezji toruńskiej a Lubicz Górny do włocławskiej.  Na terenie regionu funkcjonuje również kilka parafii Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Należą one do diecezji pomorsko-wielkopolskiej tego Kościoła. Istnieją także parafie Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, które są częścią archidiecezji łódzko-poznańskiej.

Jarosław Kłaczkow