Nasze kujawsko-pomorskie

Okres Zaborów Gospodarka

Okres zaborów – wiek XIX – to czas intensywnego rozwoju gospodarczego na ziemiach obecnego województwa kujawsko-pomorskiego. Przyczyniły się do tego zarówno inwestycje rządów państw zaborczych, jak i generalny rozwój przemysłu w ówczesnej Europie połączony z wprowadzaniem nowinek technologicznych i rozbudową szlaków transportowych, tak wodnych jak i kolejowych. Ten ostatni czynnik wydaje się najważniejszy: gęsta sieć kolejowa na ziemiach zaboru pruskiego sprzyjała powstaniu wymiany handlowej nawet między odległymi ośrodkami. Największym ograniczeniem dla ekspansji ekonomicznej na interesujących nas terenach były czynniki polityczne: granica między Rosją i Prusami, która dzieliła obszar regionu kujawsko-pomorskiego na szybciej rozwijającą się część zachodnią (zabór pruski) oraz wschodnią (zabór rosyjski), w mniejszym stopniu korzystającą z przemian zachodzących w europejskiej gospodarce w XIX w.

Do największych osiągnięć gospodarczych w czasach zaborów należy zaliczyć budowę i eksploatację Kanału Bydgoskiego, części drogi wodnej łączącej Wisłę i Odrę. Sama koncepcja otwarcia szlaku wodnego, który śródlądowo łączyłby Polskę z Europą Zachodnią, narodziła się jeszcze w kręgach polskich przed rozbiorami, ale jej plany i rzeczywista realizacja nastąpiły z inicjatywy pruskiej. Pomysł przekopania Kanału miał osobiste poparcie króla Prus Fryderyka II, a jego autorem był prawdopodobnie drogomistrz Herman Jawein. Zwracano uwagę na liczne korzyści płynące z otwarcia alternatywnej do gdańskiej drogi handlowej: połączenie starych ziem pruskich ze zdobytymi na Rzeczypospolitej terytoriami, możliwość zagospodarowania i kolonizacji nowych terenów. Prace rozpoczęto w 1773 r. Dzięki szybkiej budowie systemu śluz, żegluga była już możliwa we wrześniu 1774 r. na odcinku o długości prawie 27 km. W następnych latach dokonywano konserwacji, przebudowy i zadrzewiania brzegów drogi wodnej. Skanalizowano również dolną Brdę i górną Noteć. W latach osiemdziesiątych XIX w. wprowadzono statki parowe, które przewoziły rocznie ok. 500 tys. ton ładunku. Kanał Bydgoski odegrał znaczną rolę w zagospodarowaniu i melioracji ziem nadnoteckich oraz rozwoju ekonomicznym Kujaw i Pałuk. Dzięki tej inwestycji Bydgoszcz stała się centrum pośrednictwa wymiany handlowej, sprzedaży płodów rolnych i drewna w kierunku wschód-zachód.

Inwestycją, która wywarła szczególny wpływ na gospodarkę ziem Kujaw i Pomorza była budowa Pruskiej Kolei Wschodniej (Preußische Ostbahn), linii kolejowej łączącej Berlin z Królewcem. W początku XIX w. państwo pruskie cierpiało na niedostatek komunikacji pomiędzy Prusami Wschodnimi a resztą kraju, szwankowała jakość i liczba dróg bitych, konny transport był powolny i niewygodny – nic zatem dziwnego, że popularnością cieszyła się koncepcja połączenia państw niemieckich drogami żelaznymi. Mimo wcześniejszych starań, dopiero w latach 1846-1848 podjęto pierwsze prace nad budową trasy kolejowej. W dniu 26 lipca 1851 r. uroczyście otwarto pierwszy odcinek kolei łączący Krzyż z Bydgoszczą - pociągiem przyjechał wówczas do miasta nad Brdą sam król Prus Fryderyk Wilhelm IV. W latach następnych trwała rozbudowa sieci i modernizacja istniejących odcinków, połączona z budową mostów na Wiśle w Toruniu i Fordonie. Do roku 1895 długość linii kolejowych Pruskiej Kolei Wschodniej wyniosła 4833 km. Gęsta sieć połączeń umożliwiła wygodną komunikację ludności, przewóz towarów i wojsk między siecią pruskich twierdz, a także rozwój komunikacji (równolegle układano linie telegraficzne). Zupełnie odmiennie wyglądał rozwój sieci kolejowej na obszarach regionu należących do zaboru rosyjskiego – w XIX w. zbudowano tu jedynie linię łączącą Warszawę z Bydgoszczą, otwartą w 1862 r., oraz jej bocznicę do Ciechocinka. Na istnieniu tego połączenia zyskał szczególnie Włocławek i Aleksandrów Kujawski, który z niewielkiej osady w krótkim czasie przekształcił się w rozwijające się, nowoczesne miasto. Poważna różnica w dostępie do sieci kolejowej na ziemiach dwóch zaborów była przyczyną coraz większego cywilizacyjnego dystansu między zachodnią a wschodnią częścią obecnego województwa kujawsko-pomorskiego.

W wieku XIX obszar dzisiejszego województwa kujawsko-pomorskiego stał się rejonem eksploatacji wód i pokładów solnych zlokalizowanych po obu stronach prusko-rosyjskiej granicy. W Ciechocinku wydobycie soli rozpoczęło się po I rozbiorze, po utracie przez państwo polskie żup w Wieliczce i Bochni. Dopiero jednak w czasach Królestwa Kongresowego zdecydowano się na budowę komercyjnych warzelni i solanek wykorzystywanych do celów leczniczych (1836). W następnych latach Ciechocinek rozbudowywał się, otrzymał bezpośrednie połączenie kolejowe z Warszawą i status największego uzdrowiska w Kongresówce. Sytuacja w Inowrocławiu wyglądała odmiennie. Pokłady soli odkryto w latach 1835-1837 podczas poszukiwań wody pitnej. Następne odwierty wykonano w latach 1860-1871, a w 1873 r. utworzono przedsiębiorstwo „Saline”, które produkowało sól spożywczą.

Mniej znanymi przedsiębiorstwami regionu, które powstały w czasie zaborów była przetwórnia cykorii Ferda Bohma (1816 r.) i największa na ziemiach polskich fabryka celulozy założona w 1899 r. przez braci Cassirerów we Włocławku, odlewnia i emaliernia Herzfelda i Victoriusa w Grudziądzu (1862 r.), instytucje finansowe: Polska Spółka Pożyczkowa utworzona w Żninie w 1867 r. oraz najstarszy w Polsce Bank Spółdzielczy w Brodnicy (1862 r.).

Wiek XIX był również okresem wielkich przemian na obszarach wiejskich regionu. Reformy uwłaszczeniowe przekazały chłopom na własność użytkowane przez nich grunty i pozwoliły bogatszym gospodarzom zarabiać na sprzedaży własnych produktów. Dzięki temu na wsi, zwłaszcza w lepiej rozwijającej się części regionu należącej do Prus, szybko upowszechniały się nowoczesne narzędzia i metody upraw. Okres dobrej koniunktury dla rolnictwa w II poł. XIX w. przyniósł ze sobą nowe inwestycje – w majątkach ziemiańskich budowano m.in. gorzelnie i parowe młyny. Dzięki melioracji podmokłych obszarów oraz podziałom większych majątków zagospodarowywano nieużytkowane wcześniej grunty i zakładano nowe wsie – wiele z nich do dziś zachowało nazwę „kolonii”. Przeważające wcześniej budownictwo drewniane zastępowane było w szybkim tempie nowymi domami i zabudowaniami gospodarczymi wznoszonymi z bardziej trwałej cegły. Unowocześniona w ten sposób zabudowa przetrwała w wielu miejscach regionu bez większych zmian aż do końca XX w.

Bogusław Bogucki