Nasze kujawsko-pomorskie

Okres Zaborów Podziały Terytorialne

Lata zaborów (1772–1918) to czas zmieniających się podziałów państwowych i administracyjnych. Po burzliwych wydarzeniach okresu wojen napoleońskich i związanym z nim epizodem Księstwa Warszawskiego, region kujawsko–pomorski podzielony został na czas stu lat pomiędzy Prusy i Rosję, co stało się przyczyną dużych różnic między wschodnią i zachodnią częścią obecnego województwa, których ślady widoczne są do dzisiaj.

W 1772 r. podczas pierwszego rozbioru Polski we władanie pruskie trafiła część ziem współczesnego województwa kujawsko-pomorskiego razem z Bydgoszczą, Chełmnem i Inowrocławiem, ale bez Torunia. Wschodnia część Kujaw i ziemia dobrzyńska pozostały w granicach niepodległej Rzeczypospolitej. Zabrane wówczas ziemie wraz z resztą Prus Królewskich zorganizowano w prowincję Prusy Zachodnie (Westpreußen). W 1793 r., podczas drugiego rozbioru, Prusacy zagarnęli pozostałe obszary obecnego województwa kujawsko-pomorskiego, a ich panowanie sięgnęło do Płocka, Rawy i Łęczycy. Ziemie wówczas przyłączone miały szczególne znaczenie dla monarchii Hohenzollernów, dzięki nim udało się bowiem wreszcie zapewnić terytorialną integralność państwa. Pruska administracja przetrwała na tych terenach do 1807 r., tj. do powstania Księstwa Warszawskiego na mocy traktatu w Tylży. Kiedy w 1812 r. Wielka Armia cesarza Napoleona Bonapartego poniosła klęskę w wojnie z Rosją, oznaczało to również koniec Księstwa Warszawskiego. Na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego w 1815 r. dokonano podziału ziem Księstwa: część wschodnia regionu z wyłączeniem Torunia została przekazana Rosji jako autonomiczny organizm – Królestwo Polskie, Prusy otrzymały natomiast część zachodnią - Wielkie Księstwo Poznańskie oraz ziemię chełmińską i Pomorze Gdańskie.

Podziały administracyjne ziem obecnego województwa kujawsko–pomorskiego w obrębie państw zaborczych podlegały wielu przemianom - organizowano i likwidowano kolejne prowincje, zmieniano ich nazwy, reformowano systemy zarządu terytorialnego, dokonywano korekt granicznych. Do roku 1918 region kujawsko–pomorski znajdował się w obrębie następujących jednostek administracyjnych:

  • Obwód Nadnotecki (Netzedistrikt), który istniał w latach 1775-1807, w którego skład wchodziła Bydgoszcz, część Wielkopolski, Kujaw z Inowrocławiem oraz Piła. Stolicą Obwodu była Bydgoszcz, gdzie utworzono Kamerę Deputacyjną. Administracyjnie Obwód dzielił się na 4 landratury: bydgoską, kamieńską, inowrocławską i wałecką;
  • Prusy Południowe (Südpreußen) utworzone z ziem drugiego i częściowo trzeciego zaboru pruskiego. Była to prowincja podzielona na departamenty, powiaty i inspekcje podatkowe. Administracją kierowała kamera wojenno-ekonomiczna, a sądownictwem – rejencja. Prusy Południowe dzieliły się na dwa departamenty: poznański i łęczycki (później piotrkowski), w skład którego wchodziło przedrozbiorowe województwo brzesko-kujawskie i ziemia dobrzyńska. W 1795 r. ziemia dobrzyńska została przeniesiona do nowej prowincji: Nowych Prus Wschodnich ze stolicą w Białymstoku.
  • Prusy Zachodnie (Westpreußen) istniały na naszych ziemiach od 1773 r. do odzyskania przez Polskę niepodległości, dzieliły się na rejencję gdańską i kwidzyńską. W skład tej ostatniej wchodziła m.in. Brodnica, Chełmno, Chojnice, Grudziądz, Świecie i Toruń. Pod koniec XIX w. władze niemieckie utworzyły powiat tucholski (1875 r.) oraz wydzieliły Toruń i Grudziądz z dotychczasowych powiatów (1900 r.);
  • Księstwo Warszawskie powstało na mocy pokoju w Tylży w 1807 r., a jego podział administracyjny wynikał z konstytucji uchwalonej 22 lipca 1807 r. i był wzorowany na systemie pruskim (departamenty złożone z powiatów). Ziemie obecnego województwa kujawsko-pomorskiego wchodziły w skład departamentu bydgoskiego (10 powiatów) i płockiego (powiat lipnowski). W 1808 r. ze struktury departamentalnej wyłączono m.in. Toruń, który przemianowano na miasto municypalne;
  • Wielkie Księstwo Poznańskie (Grossherzogtum Posen) utworzono w 1815 r. na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego. Podzielone było na rejencje i powiaty, a system ten obowiązywał do 1887 r., kiedy w wyniku reformy administracyjnej zwiększono liczbę powiatów z 26 do 42. W skład Księstwa wchodziła rejencja bydgoska składająca się w latach 1815–1818 z powiatów: bydgoskiego, inowrocławskiego, gnieźnieńskiego, pilskiego, wągrowieckiego i wyrzyskiego. Po 1818 r. terytorium rejencji zmieniło się, obejmując powiaty: bydgoski, chodzieski, czarnkowski, inowrocławski, gnieźnieński, mogileński, szubiński, wągrowiecki i wyrzyski. W 1848 r. Prusacy zmienili nazwę Księstwa na Prowincja Poznańska, ale w powszechnym użyciu pozostała stara terminologia. W 1887 r. dokonano ostatecznego ustalenia liczby powiatów (14) dodając miasto Bydgoszcz oraz powiaty: strzelneński, wieleński, witkowski i żniński;
  • Prowincja Poznańska (Provinz Posen) powstała z Wielkiego Księstwa Poznańskiego w 1848 r., składała się z dwóch rejencji: poznańskiej (27 powiatów i miasto Poznań) oraz bydgoskiej;
  • Królestwo Polskie (Царство Польское) powstało na kongresie wiedeńskim i często nazywano je potocznie Kongresówką. Zarządzane przez Rosjan zachowało podział administracyjny Księstwa Warszawskiego. Należący do Królestwa fragment dzisiejszych ziem regionu kujawsko-pomorskiego (ziemia dobrzyńska i wschodnie Kujawy) znajdował się do 1816 r. w granicach departamentu płockiego. Dopiero po tej dacie zorganizowano nowy podział zmieniając departamenty na województwa i dzieląc je na obwody i powiaty. W nowym kształcie ziemie kujawsko-pomorskie znalazły się w województwie płockim (obwód lipnowski) i mazowieckim (obwód kujawski). W 1837 r. zlikwidowano województwa i ustanowiono gubernie, natomiast same ich granice pozostały bez zmian. W 1842 r. Rosjanie zmienili obwody na powiaty, a dotychczasowe powiaty na okręgi sądowe. W 1845 r. gubernia mazowiecka została powiększona o gubernię kaliską i zmieniła nazwę na warszawską. Do końca zaborów władze rosyjskie modyfikowały granice guberni (1867, 1893, 1912).

Oprócz podziałów państwowych i administracyjnych region kujawsko-pomorski podlegał zmianom struktury kościelnej. Rozbiory Polski wymusiły modyfikację dotychczasowej sieci diecezji rzymsko-katolickich. W przeddzień I rozbioru istniały tu diecezje: gnieźnieńska, chełmińska, włocławska i płocka. W 1818 r. powstała nowa diecezja kujawsko-kaliska erygowana przez papieża Piusa VII, obejmująca obszar województwa kaliskiego i Kujawy z Włocławkiem w granicach zaboru rosyjskiego. Diecezja ta została podporządkowana arcybiskupstwu warszawskiemu (wcześniej diecezja kujawska należała do archidiecezji gnieźnieńskiej). Chęć unifikacji administracji kościelnej z państwową była powodem reformy w 1867 r., kiedy to uznano, że granice dekanatów mają się zgadzać z granicami nowej sieci powiatów. Po stronie pruskiej dokonano w 1821 r. unii personalnej między metropolią gnieźnieńską i poznańską. Natomiast sieć parafii nie ulegała zmianom i często była podstawą oficjalnego rozgraniczenia ziem polskich przez władze zaborcze.

Bogusław Bogucki