Nasze kujawsko-pomorskie

Średniowiecze Kultura i Sztuka

Kujawy i Pomorze odgrywały w średniowieczu znaczną rolę, funkcjonując niemal aż do samego końca epoki w ramach odrębnych organizmów państwowych. Świadectwem tego jest bogactwo i różnorodność zachowanego do dzisiaj dziedzictwa kulturowego stworzonego przez średniowiecznych mieszkańców regionu.

Kujawy – jako kolebka państwa polskiego – mogą poszczycić się zabytkami romańskimi w Inowrocławiu, Strzelnie, Kruszwicy, Mogilnie, Kościelcu Kuj. oraz Kościelnej Wsi. Krypta zachodnia klasztoru pobenedyktyńskiego w Mogilnie jest najstarszym w pełni zachowanym przesklepionym pomieszczeniem w Polsce, zaś w wirydarzu klasztornym można oglądać najstarszą w Polsce studnię kamienną z XI w. głęboką na 8 metrów. Z kolei w kościele św. Trójcy w Strzelnie możemy podziwiać bezcenne romańskie kolumny. W sumie jest ich siedem. Przy nawie głównej – 4, w tym dwie pokryte płaskorzeźbami (przywar i cnót), dwie w kaplicach przy prezbiterium i jedna mała w kaplicy św. Barbary, ozdobiona ornamentem roślinnym. Kolumny pokryte płaskorzeźbą figuralną – należą do unikatowych zabytków romańskich. W całej Europie, oprócz kolumn strzelińskich, zachowały się rzeźbione kolumny tylko w Hiszpanii w Santiago de Compostela (w katedrze św. Jakuba) oraz w katedrze św. Marka w Wenecji. Kolumny te wykonane z piaskowca datowane są na przełom XII i XIII w. Innym niezwykłym zabytkiem Wzgórza św. Wojciecha w Strzelnie jest rotunda św. Prokopa. To największa romańska świątynia w Polsce zbudowana na planie koła. Wyjątkiem na skalę europejską jest oparte na planie kwadratu prezbiterium (zwykle jest półkoliste). Zapis w kronikach Jana Długosza podaje 1133 r. jako datę konsekracji tej świątyni, jednak ostatnie badania wskazują na równoczesny czas ukończenia rotundy i kościoła św. Trójcy, tzn. drugie dziesięciolecie XIII w. W stylu romańskim zbudowano również najstarszy kościół Inowrocławia - bazylikę Najświętszej Maryi Panny pochodzącą z końca XII w. Na ścianie północnej tej świątyni zachowały się płaskorzeźby przedstawiające maski ludzkie i diabelskie oraz wizerunki fantastycznych zwierząt i krzyży. W średniowieczu stronę północną uznawano za siedlisko złych mocy (kolumna przywar w Strzelnie też jest północna!), tam też zakładano cmentarze. By odstraszyć krążące demony, na ścianach kościołów umieszczano ich przedstawienia, często pochodzące ze zburzonych świątyń pogańskich. Inowrocławskie maski są najlepszym przykładem tej pradawnej sztuki w Polsce.

Styl gotycki, który torował sobie drogę już od poł. XIII w., najlepiej widoczny jest w tej części regionu, która należała w średniowieczu do Krzyżaków. Do dziś podziwiać możemy zachowane w różnym stanie krzyżackie zamczyska. Najpiękniej prezentują się ruiny zamku w Radzyniu Chełmińskim, ale te w Brodnicy, Golubiu, Bierzgłowie, Toruniu, Papowie Biskupim, Kowalewie, Lipienku, Pokrzywnie, Bobrownikach, Rogoźnie, Świeciu, Gródku, Nowem i Nowym Jasińcu też warte są uwagi i zadumy nad militarną potęgą państwa zakonnego w średniowieczu. Całość uzupełniają nieliczne zachowane fragmenty zamków po stronie polskiej (Kruszwica, Wenecja, Szubin, Raciążek, Złotoria, Dybów, Radziki Duże). Największą skarbnicą stylu gotyckiego w naszym regionie jest Toruń, reklamujący się hasłem „gotyk na dotyk”. Zgrupowanie w jednym ośrodku tylu cennych zabytków świadczy najlepiej o potędze tego hanzeatyckiego ośrodka w wiekach średnich. Nie mniej zabytków sztuki znajdziemy w Chełmnie otoczonym do dziś prawie w pełni zachowanym pierścieniem murów miejskich, który oplata ulice przecinające się w większości pod kątem prostym. Całość uzupełnia 6 gotyckich świątyń - ilość niespotykana gdzie indziej!

Kujawom i Pomorzu nie brak ciekawych założeń urbanistycznych rodem ze średniowiecza. W ziemi chełmińskiej zwraca uwagę Brodnica ze swoim wyjątkowym trójkątnym rynkiem i pięknym kościołem św. Katarzyny, Grudziądz ze wspaniałym zespołem spichlerzy, tworzących niepowtarzalną panoramę znad Wisły. Na Pomorzu będzie to Tuchola ze swoim regularnym układem ulic, miasto Nowe z cennymi zabytkami i sporymi fragmentami murów miejskich oraz Świecie, gdzie średniowieczne założenie zostało opuszczone przez mieszkańców z powodu zalań Wisły w XIX w. Na Pałukach warto zwrócić uwagę na Żnin ze wspaniałą gotycką wieżą ratuszową pośrodku rynku. Również na Kujawach znaleźć można szczególnie ciekawe – choć zniekształcone nieco przez czas – średniowieczne założenia urbanistyczne Inowrocławia, Bydgoszczy, Brześcia Kujawskiego i Radziejowa. Gotyckie zabytki zachowały się także we Włocławku – tutejsza katedra Wniebowzięcia NMP skrywa dzieła sztuki powstałe w średniowieczu, takie jak fragmenty witraży czy nagrobek Piotra z Bnina wyrzeźbiony przez Wita Stwosza, zaś archiwum katedralne szczyci się bogato zdobionymi dokumentami i księgami pochodzącymi już z XIII w.

Spośród najważniejszych obiektów klasztornych powstałych w gotyku uwagę przykuwa klasztor pocysterski w Koronowie z przełomu XIII i XIV w. ze sklepieniami i polichromiami gotyckimi. Trudno ponadto nie wspomnieć o gotyckich rzeźbach, dziełach snycerzy i malowidłach ściennych, zachowanych do dziś w najstarszych kościołach ziemi chełmińskiej i Kujaw.

Wojciech Jóźwiak