Nasze kujawsko-pomorskie

Średniowiecze Podziały Terytorialne

W momencie przyjęcia przez Polskę chrześcijaństwa obszary Kujaw i Pomorza zamieszkiwały plemiona słowiańskie przybyłe tu w VI w. Na północy regionu byli to Pomorzanie i Mazowszanie, zaś na południu Goplanie i Polanie. Ci ostatni ok. 940 r. rozpoczęli podbój sąsiadów, a jednym z ich głównych grodów było Mogilno. W XI w. najważniejszym ośrodkiem administracyjnym na Kujawach była Kruszwica, najprawdopodobniej zrównana z ziemią w 1096 r. przez wojska Władysława Hermana. Nowym ośrodkiem stołecznym Kujaw stał się Inowrocław. Po 1138 r. ziemia chełmińska i dobrzyńska weszły w skład władztwa Piastów mazowieckich, zaś Kujawy stały się najprawdopodobniej częścią dzielnicy senioralnej, a następnie terenem zaciekłej rywalizacji mazowiecko-wielkopolskiej.

Około 1231 r. Kujawy zostały wydzielone z Mazowsza jako oddzielne księstwo z własną linią piastowską, której protoplastą był syn Konrada Mazowieckiego - Kazimierz. Po jego śmierci w 1267 r. obszar ten został podzielony na dwie zasadnicze części: zachodnią (główny ośrodek - Inowrocław) i wschodnią wraz z należącą doń ziemią dobrzyńską (główny ośrodek - Brześć Kujawski). Na początku XIV w. Kujawy zachodnie uległy dalszemu rozdrobnieniu na księstwa: gniewkowskie, inowrocławskie i wyszogrodzko-bydgoskie, zaś na Kujawach wschodnich powstało odrębne księstwo dobrzyńskie. Akcję zjednoczeniową niniejszego obszaru przeprowadzili ostatni Piastowie kujawscy: Władysław Łokietek i Kazimierz Wielki. Po śmierci ostatniego króla z dynastii Piastów pojawiły się jednak kolejne tendencje odśrodkowe reprentowane przez Władysława Białego (księstwo gniewkowskie), Władysława Opolczyka (ziemia dobrzyńska) i Siemowita IV (Kujawy brzeskie). Dopiero w 1398 r. całe niemal Kujawy znalazły się w Koronie. W rękach krzyżackich pozostawały jeszcze enklawy na lewym brzegu Wisły posiadane od XIII w. W 1404 r. do Polski wróciła też ziemia dobrzyńska, okupowana przez Zakon od 1392 r.

Za panowania Władysława Jagiełły utrwalił się podział Kujaw na województwa brzesko-kujawskie i inowrocławskie (wraz z ziemią dobrzyńską).  Do całości obrazu należy dodać, iż obszary Pałuk i Krajny dzieliły los Wielkopolski i po rozbiciu dzielnicowym zostały włączone do Polski w 1314 r. przez Władysława Łokietka, następnie znalazły się w obszarze województwa kaliskiego.

W XIII w. na obszarze dzisiejszego województwa kujawsko-pomorskiego rozwinęło się państwo Zakonu krzyżackiego. Pierwsi bracia zakonni przybyli na Mazowsze w 1228 r. Otrzymali oni od księcia mazowieckiego Konrada niewielkie posiadłości na Kujawach (Nieszawa, Orłowo i Murzynno) oraz ziemię chełmińską. W wyniku ekspansji w 1309 r. krzyżacy przyłączyli do swojego władztwa Pomorze Gdańskie. Od początku istnienia państwa zakonnego w Prusach podstawowymi jednostkami ustroju terytorialnego były komturstwa. Składały się one z grodu (później murowanego zamku) oraz podległego mu obszaru, a zarządzali nimi komturowie. Pierwsze komturstwa krzyżackie powstały na obszarze Kujaw i ziemi chełmińskiej (Nieszawa, Orłowo, Toruń, Chełmno, Starogród, Radzyń, Unisław, Bierzgłowo, Grudziądz, Papowo, Kowalewo, Pokrzywno, Rogóźno, Golub, Brodnica, Pień). Z racji znacznego zagęszczenia były to jednostki administracyjne o niewielkim obszarze. W XIII w. istniał też urząd komtura ziemi chełmińskiej w Lipienku, zlikwidowany w XIV w. Po zajęciu Pomorza Gdańskiego przez Zakon w 1309 r. na obszarze dzisiejszego województwa powstały komturstwa w Świeciu i Tucholi oraz jednostki niższej rangi w Nowem, Nowym Jasińcu i Gródku. Podczas okupacji Kujaw w latach 1332-1343 istniało też czasowo komturstwo w Brześciu Kujawskim, zaś podczas okupacji ziemi dobrzyńskiej w latach 1392-1404 wójtostwo w Bobrownikach.

Od 1000 r. obszary dzisiejszego województwa należały do archidiecezji gnieźnieńskiej. Tamtejsi metropolici często gościli w Żninie, który wraz z 29 innymi pałuckimi osadami otrzymał arcybiskup Jakuba ze Żnina na mocy Bulli Gnieźnieńskiej wystawionej przez papieża Innocentego II w 1136 r. Przed 1125 r. powstała diecezja włocławska (inaczej zwana kujawską lub kujawsko-pomorską). Granicę nowo powstałej jednostki z diecezją gnieźnieńską ustalono w większości na Noteci i Brdzie, przy tej ostatniej pozostawiając Pałuki, Krajnę i Tucholę. Być może krótko stolicą biskupów kujawskich była Kruszwica, ale już od 1125 r. bezspornie był to Włocławek. Do diecezji włocławskiej należały całe Kujawy z Bydgoszczą i Koronowem oraz nadwiślańska część Pomorza Gdańskiego (tzw. Archidiakonat Pomorski - m. in. Świecie i Nowe). Z kolei większa część ziemi dobrzyńskiej oraz ziemia michałowska należała do utworzonej w 1075 r. diecezji płockiej. Początkowo do diecezji płockiej należała też ziemia chełmińska, z której w 1222 r. wydzielono diecezję pruską.

W 1243 r. na prośbę Zakonu przeprowadzono reorganizację kościelną na terenie nowo powstałego państwa krzyżackiego, tworząc cztery nowe diecezje, w tym diecezję chełmińską, w której skład weszło terytorium otoczone przez trzy rzeki: Wisłę, Drwęcę i Osę. Obszar ten wyłączono z metropolii gnieźnieńskiej i przyłączono do powstałego w 1255 r. arcybiskupstwa w Rydze. Na siedzibę diecezji chełmińskiej pierwszy jej biskup Heidenryk obrał Chełmżę. Krańcowe obszary dzisiejszego województwa (na północ od Osy – m. in. Łasin, Mokre, Rogóźno, Szynwałd, Szczepanki) należały do utworzonej w 1243 r. diecezji pomezańskiej z siedzibą w Kwidzynie.

Wojciech Jóźwiak