Nasze kujawsko-pomorskie

Średniowiecze Wydarzenia

Na obszarze dzisiejszego województwa kujawsko-pomorskiego kształtowała się polska państwowość w X w., o czym świadczą stanowiska archeologiczne w Mogilnie, Kruszwicy, Grucznie czy Kałdusie. Piastowie (kto wie, czy nie pochodzący znad brzegów Gopła) od początku swego panowania usiłowali rozciągnąć swoje władztwo na Pomorze, zarówno pokojowo (misja św. Wojciecha, po której pozostały piękne legendy w Strzelnie i Leosi), jak i zbrojnie (bitwa pod Drzycimiem – 1091 r., czy zdobycie Wyszogrodu i Nakła przez Bolesława Krzywoustego w 1113 r.). Pierwotne znaczenie Kruszwicy – jednego z centralnych ośrodków państwa piastowskiego w jego pierwszych latach - przekreśliła bitwa z 1096 r. pomiędzy wojskami Władysława Hermana i jego zbuntowanego syna Zbigniewa. Kruszwica, która poparła Zbigniewa została - według Galla Anonima - zrównana z ziemią i utraciła swe pierwotne znaczenie na rzecz Inowrocławia, którego łacińska nazwa Wladislavia pochodzi zapewne od imienia księcia Władysława Hermana. Centrum kościelnym stał się z kolei Włocławek po utworzeniu biskupstwa kujawskiego przed 1125 r. Kościołowi zawdzięczamy też pierwsze wzmianki o wielu miejscowościach regionu (np. 29 pałuckich osad wymienionych w bulli gnieźnieńskiej z 1136 r.).

W roku 1138 Kujawy i Pomorze stały się najpewniej częścią dzielnicy senioralnej, zaś ziemia dobrzyńska i chełmińska weszły w skład dzielnicy mazowieckiej. Po upadku zasady senioratu Kujawy stały się terenem zaciekłej rywalizacji mazowiecko-wielkopolskiej, Pomorze zaś stopniowo uniezależniało się od Piastów. Dnia 24 listopada 1227 r. w Gąsawie odbył się zjazd książąt piastowskich zwołany przez księcia wielkopolskiego Władysława Laskonogiego, mający na celu pogodzić skłóconą dynastię i utorować drogę do zjednoczenia. Zagrożony tymi planami książę pomorski Świętopełk dokonał najazdu na Gąsawę, w czasie którego ciężko raniono księcia wrocławskiego Henryka Brodatego, zaś ratującego się ucieczką krakowskiego księcia Leszka Białego schwytano i zamordowano w pobliskim Marcinkowie, co upamiętnia pomnik z 1927 r. (zrekonstruowany w 1973 r.). Wydarzenie to pogłębiło proces rozbicia dzielnicowego. Około 1231 r. syn Konrada Mazowieckiego Kazimierz otrzymał w posiadanie wydzieloną dzielnicę kujawską.

W 1228 r. na zaproszenie Konrada Mazowieckiego nad Wisłę przybyli Krzyżacy, którzy wkrótce otrzymali nadanie ziemi chełmińskiej. Pierwszym ich grodem był Vogelsang (Ptasi śpiew) – lokalizowany na terenie dzisiejszego dworca PKP Toruń Główny. Około 1231 r. Krzyżacy przekroczyli Wisłę i zaczęli budowę nowego organizmu państwowego. W 1233 r. wydali przywilej lokacyjny dla Torunia i Chełmna, znany jako przywilej chełmiński, a podczas synodu w Toruniu w 1243 r. - na ich prośbę - utworzono diecezję chełmińską ze stolicą w Chełmży. Stosunki kujawsko-krzyżackie w XIII w. były na ogół poprawne. Dopiero podbój Pomorza Gdańskiego przez Zakon w 1309 r., w tym krwawe oblężenie Świecia, przekreślił poprawne relacje. Pochodzący z Kujaw Władysław Łokietek próbował odzyskać utracone obszary. Z jego inspiracji w latach 1320-1321 odbył się polsko-krzyżacki proces w Inowrocławiu i Brześciu Kujawskim. Wyrok - ogłoszony 10 lutego 1321 r. w kościele św. Mikołaja w Inowrocławiu - skazywał Zakon na zwrot Pomorza i wypłacenie odszkodowania stronie polskiej w wysokości 36 000 grzywien. Zakon złożył jednak skuteczną apelację do papieża. W latach 1327-1332 doszło do konfrontacji zbrojnej pomiędzy Polską a Zakonem. Jej najsłynniejszymi epizodami są: zajęcie przez krzyżaków ziemi dobrzyńskiej w 1329 r., nierozstrzygnięta bitwa pod Płowcami 27 września 1331 r., wreszcie zajęcie Kujaw przez Zakon w 1332 r. Następca zmarłego w 1333 r. Łokietka – Kazimierz Wielki – tak jak ojciec pochodzący z Kujaw, postanowił unormować stosunki z Zakonem na zasadzie kompromisu. Najpierw w wyniku mediacji odzyskał w 1337 r. Kujawy inowrocławskie, zaś w 1343 r. na mocy traktatu w Kaliszu -  Kujawy brzeskie i ziemię dobrzyńską, rezygnując z praw do Pomorza i ziemi chełmińskiej. Porozumienie to zostało ratyfikowane osobiście przez  wielkiego mistrza Ludolfa Königa i króla Kazimierza Wielkiego w Wierzbiczanach koło Gniewkowa 23 lipca 1343 r. Układu dopełniło wyznaczenie granicy między Polską a Zakonem w Trzęsaczu w 1349 r.

Do kolejnych zmagań z Zakonem doszło już za panowania Władysława Jagiełły. Napięcia z początku XV stulecia udało się załagodzić układem w Raciążku w 1404 r., na mocy którego Polacy odkupili od Krzyżaków ziemię dobrzyńską, zastawioną im przez Władysława Opolczyka w 1392 r. Jednak już 14 sierpnia 1409 r. wybuchła tzw. wielka wojna z Zakonem. W pierwszej jej fazie stroną ofensywną byli krzyżacy, którzy zajęli ziemię dobrzyńską i Bydgoszcz (tę ostatnią Polacy odbili 6 października 1409 r.). Najważniejszym wydarzeniem tej konfrontacji w regionie była bitwa pod Koronowem 10 października 1410 r., zakończona sukcesem Polaków. Dnia 1 lutego 1411 r. podpisano w Toruniu pokój, w wyniku którego Polacy odzyskali ziemię dobrzyńską. W 1414 r. wybuchł nowy konflikt (tzw. wojna głodowa), której kulminacją było nieudane oblężenie Brodnicy przez wojska polskie. Następna wojna z Zakonem w 1422 r. zakończyła się zdobyciem Golubia i traktatem nad Jeziorem Mełno (27 września 1422 r.) - Polacy odzyskali posiadłości krzyżackie na Kujawach (Orłowo, Murzynno i Nieszawę). Ponowny konflikt miał miejsce w latach 1431-1435, zakończony podpisaniem traktatu pokojowego w Brześciu Kujawskim (31 grudnia 1435 r.). Jego gwarantem miały być stany pruskie, które na wypadek nieprzestrzegania warunków pokoju otrzymały prawo wypowiedzenia posłuszeństwa krzyżakom. W praktyce punkt ten został zrealizowany 4 lutego 1454 r., kiedy mieszczanie toruńscy opanowali, a następnie zburzyli zamek krzyżacki, dając sygnał do rozpoczęcia wojny trzynastoletniej. Kilka miesięcy później, 11 listopada 1454 r., Kazimierz Jagiellończyk wydał statuty w Nieszawie dla szlachty, w których zobowiązał się nie ustanawiać nowych praw, zwoływać pospolitego ruszenia i nakładać podatków nadzwyczajnych bez odwołania się do sejmików ziemskich. Po długich i żmudnych zmaganiach wojennych 19 października 1466 r. podpisano w Dworze Artusa w Toruniu tzw. drugi pokój toruński. Polska odzyskała ziemię chełmińską, michałowską, Warmię, Powiśle i Pomorze Gdańskie.

Wojciech Jóźwiak