Nasze kujawsko-pomorskie

Zespół Parków Krajobrazowych Chełmińskiego i Nadwiślańskiego. źródło: Zakole Dolnej Wisły
Zespół Parków Krajobrazowych Chełmińskiego i Nadwiślańskiego. źródło: Zakole Dolnej Wisły

W celu ochrony oraz zachowania walorów przyrodniczych, historycznych i kulturowych części Doliny Dolnej Wisły w 1993 roku utworzono Zespół Nadwiślańskich Parków Krajobrazowych. W kolejnych latach był on powiększany i wielokrotnie zmieniał nazwę. Obecnie funkcjonuje pod nazwą Zespołu Parków Krajobrazowych Chełmińskiego i Nadwiślańskiego (ZPKChiN) i swym zasięgiem obejmuje część doliny Wisły wraz z przyległymi fragmentami wysoczyzny na odcinku od Bydgoszczy do miejscowości Nowe. Zespół Parków rozciągający się na długości około 100 km i powierzchni prawie 60 tysięcy ha jest jednym z większych obszarów prawnie chronionych w województwie kujawsko-pomorskim. Pod względem administracyjnym położony jest na terenie czterech powiatów i szesnastu gmin. Najcenniejsze przyrodniczo fragmenty doliny Wisły chronione są w formie 14 rezerwatów przyrody.

Duże zróżnicowanie geomorfologiczne zboczy doliny i terenów przyległych znaj­duje swoje odzwierciedlenie w mozaikowatości krajobrazu, znacznej różnorodno­ści zespołów i zbiorowisk roślinnych oraz fauny bezkręgowców. Dotychczas na terenie parku stwierdzono występowanie ponad 1000 gatunków roślin naczynio­wych oraz 1100 gatunków chrząszczy. Na ruchomych, piaszczystych wyspach na Wiśle do rozrodu przystępuje 100-200 par rybitw rzecznych i około 40 par rybitw białoczelnych. Na ekstensywnie użytko­wanych łąkach i pastwiskach dogodne warunki do lęgów znalazł derkacz - gatunek zagrożony wyginięciem. Zwierzęciem dość rzadkim i związanym z wodą jest wydra występująca głównie nad starorzeczami. W wo­dach rzeki Mątawy spotkać można nadecznika stawowego - gąbkę słodkowodną. Podczas większości zim Dolna Wisły jest obszarem liczne­go zimowania kilku gatunków ptaków wodnych, a szczególnie gągołów, nurogęsi oraz krzyżówek. Ptaki te stanowią dobrą bazę pokarmową dla bielików, któ­rych liczebność na 90-kilometrowym odcinku (od Solca Kujawskiego do Nowego) w mroźne zimy przekracza 40 osobników.

Dużą osobliwością są pozostałości dawnych sadów zlokalizowane w strefie zbo­czowej doliny. Jeszcze w okresie międzywojennym z rejonu Kozielca, Gruczna i Wiąga dostarczano stateczkami do Wolnego Miasta Gdańska świeże i suszo­ne owoce oraz słynne powidła śliwkowe. W związku z programem zachowania różnorodności biologicznej roślin uprawnych stworzono przy Ośrodku Dydaktyczno-Muzealnym ZPKChiN w Chrystkowie kolekcję starych odmian jabłoni, w której zabezpieczono dotych­czas 84 odmian jabłoni, 30 grusz i 14 czereśni.

Walory przyrodniczo-krajobrazowe nadwiślańskich ob­szarów dodatkowo wzbogacają obiekty kulturowe: liczne grodziska wczesnośredniowieczne roz­siane na krawędzi doliny (np. Gzin, Pień, Unisław, Kałdus, Zamczysko, Strzelce Dolne, Topolno, Gruczno, Sartowice, Bzowo), założenia pałacowo-parkowe (Ostromecko, Rulewo, Sartowice, Trzęsacz), za­budowania pomenonickie najliczniej wy­stępujące na Nizinie Sartowicko-Nowskiej, gdzie wsie mają układ rzędówek bagiennych oraz założenia staromiejskie Świecia, Nowego i Chełmna zwanego Krakowem Północy.

R.G.