Nasze kujawsko-pomorskie

Cisy staropolskie. źródło: Zakole Dolnej Wisły
Cisy staropolskie. źródło: Zakole Dolnej Wisły
Rezerwat został uznany na mocy Zarządzenia Ministra Leśnictwa z dnia 18 czerwca 1956 roku. Ochroną została objęta powierzchnia 80,90 ha, w tym 44,21 ha stanowiły wody jeziora Mukrz. Ostatnia rewizja planu urządzania lasu ustaliła powierzchnię łączną rezerwatu na 89,63 ha. Obiekt utworzono dla ochrony jednego z największych w Europie naturalnych stanowisk cisa pospolitego. Rezerwat znajduje się na terenie Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Toruniu w powiecie Tuchola, Nadleśnictwie Zamrzenica. Pomimo że prawnie cis we Wierzchlesie jest chroniony dopiero od 1956 roku, to jego ochrona trwa już ponad 170 lat, bowiem z 1827 roku pochodzi notatka odnaleziona przez niemieckiego przyrodnika Conventza „o surowej ochronie” uroczyska „Ziesbusch” w Nadleśnictwie Wierzchlas.

Najstarszy opis urządzeniowy rezerwatu pochodzi z 1964 roku. Polskie władze administracji leśnej przejęły jego teren w 1920 roku. W 1934 roku przystąpiono do wykonania ogrodzenia. W czasie niemieckiej okupacji rezerwat również podlegał ochronie, choć nieoficjalnie wiadomo, że pewną ilość drewna cisowego wywieziono do Niemiec. Po wojnie obszar rezerwatu znalazł się ponownie pod opieką administracji leśnej. Nazywając Rezerwat Cisów imieniem Leona Wyczółkowskiego, oddano hołd pamięci artysty, który spędził tu w okresie międzywojennym wiele czasu, czerpiąc spokój i natchnienie. Dużo fragmentów „Wierzchleskiego Świętego Gaju” uwiecznił na swoich obrazach. Niektóre z nich można do dzisiaj podziwiać w Muzeum Okręgowym im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy. Cis pospolity we Wierzchlesie nie odnawia się, przez co liczebność populacji sukcesywnie maleje. Prowadzone na przestrzeni wielu lat inwentaryzacje wykazują stały, istotny spadek ilości osobników. Cisy w rezerwacie obradzają stosunkowo obficie, wysiewają nasiona, które kiełkują, jednak siewki utrzymują się zaledwie 2-3 lata i giną. Nie do końca wyjaśnione to zjawisko, które było tematem wielu prac naukowo-badawczych. Jeżeli proces zamierania cisa we Wierzchlesie nie zostanie przerwany i nadal nieudane będzie odnowienie, to w przeciągu kilkudziesięciu do stukilkudziesięciu lat to największe w Polsce stanowisko gatunku przestanie istnieć.

R.G.